„Germanizmy są solą gwary mazurskiej!” – Dialektalne germanizmy mazurskie zarejestrowane podczas badań terenowych oraz obserwacji uczestniczącej

Abstrakt

Artykuł przedstawia wyniki badań terenowych prowadzonych w latach 2019–2024, których celem było udokumentowanie dynamiki łączącej trzy kody językowe – niemiecki, polski oraz gwarową mazurszczyznę. Dodatkowym efektem badań było zarejestrowanie ponad stu gwarowych germanizmów stanowiących część mazurskiego zasobu leksykalnego. Gwary mazurskie wywodzące się z mazowieckiej polszczyzny uległy intensywnemu wpływowi języka niemieckiego, co było skutkiem długotrwałych procesów wymiany międzykulturowej, sąsiedztwa, wreszcie kolonizacji niemieckiej oraz nasilających się działań germanizacyjnych, szczególnie w XIX i XX wieku. W badaniach jakościowych, obejmujących wywiady półstrukturyzowane oraz obserwację uczestniczącą, zidentyfikowano liczne germanizmy leksykalne, które w większości odnoszą się do konkretnych przedmiotów codziennego użytku i życia domowego. Wyniki badań wskazują na różnorodność regionalną w zakresie stopnia przyswojenia germanizmów, przy czym najbardziej widoczne są one w południowej części Mazur, w przeciwieństwie do północnej części Mazur, w której co prawda historycznie używano większej liczby germanizmów w obrębie gwar mazurskich, te jednak zachowały się do czasów współczesnych głównie w formie szczątkowych wspomnień. Obecnie lekt mazurski w sytuacjach codziennych używany jest okazjonalnie głównie przez osoby starsze, określane jako „rememberers”, które zachowały wspomnienia pojedynczych elementów leksykalnych bez aktywnego posługiwania się mazurszczyzną na co dzień. Artykuł wskazuje, że te językowe relikty są świadectwem historycznych przemian społecznych oraz współczesnych procesów kształtowania się tożsamości regionalnych, wpisując się w szerszą dyskusję na temat zachowania dialektów oraz regionalnej różnorodności językowej.