Numer

Tom 39 Nr 1 (2025): Socjolingwistyka

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Charakterystyka źródeł do badań nad dawną ukraińską gwarą miejską Lwowa

https://doi.org/10.17651/SOCJOLING.39.20
Jadwiga Stępnik-Szeptyńska
Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, Polska
https://orcid.org/0000-0001-9890-6027

Kontakt: Jadwiga Stępnik-Szeptyńska

jadwiga.stepnik@uj.edu.pl

SOCJOLINGWISTYKA, Tom 39 Nr 1 (2025): Socjolingwistyka

Abstrakt

Artykuł dotyczy problematyki ukraińskiego wariantu dawnej gwary lwowskiej, to znaczy tej, która funkcjonowała we Lwowie umownie do II wojny światowej, i jest zaliczana do południowo-zachodniego zespołu dialektów języka ukraińskiego. Gwara w niniejszym tekście jest rozumiana jako (mniej lub bardziej jednorodny genetycznie) język miasta, na który składają się socjolekty różnych, nierzadko przenikających się grup mieszkańców. Celem pracy jest charakterystyka źródeł do badań nad ukraińskim dialektem lwowskim wybranego okresu, z uwzględnieniem perspektywy socjolingwistycznej. Źródła opisano, wychodząc od opartych na nich publikacji podejmujących problematykę języka ukraińskiego przedwojennego Lwowa. Najstarszy tekst pochodzi z końca XIX wieku, większość jednak powstała w okresie międzywojennym lub późniejszym, przy czym te ostatnie opisują stan sprzed II wojny światowej lub z czasu jej trwania. Część materiału źródłowego została pozyskana przez badaczy, którzy mieli bezpośrednią styczność z żywą gwarą lwowską, jako mieszkańcy miasta w okresie nauki lub pracy w mieście (Rudnyćkyj, Horbacz). Niektóre dane pochodzą z ekscerpcji źródeł pisanych różnego typu lub wywiadów z informatorami, przeprowadzonych w latach 1999–2004. Do omawianej bazy materiałowej zalicza się też leksyka wybranych tytułów lwowskiej prasy ukraińskojęzycznej okresu dwudziestolecia międzywojennego. W artykule zwrócono uwagę na źródła nieprzeanalizowane dotąd przez badaczy ukrainistów, a wykorzystane jedynie ubocznie, w celach porównawczych, w pracy Fellerera poświęconej lwowskiej polszczyźnie schyłku czasów monarchii habsburskiej. Opisane źródła i ich zawartość w istotnym stopniu odzwierciedlają wewnętrzne zróżnicowanie dawnej ukraińskiej gwary lwowskiej, głównie ze względu na status społeczny – od gwary przestępczej (oddziałującej na wyższe rejestry), poprzez język mieszkańców przedmieścia, po klasę średnią i inteligencję. Korpus źródeł do badań nad dawną ukraińską gwarą lwowską z dużym prawdopodobieństwem można uznać za zamknięty.

Słowa kluczowe

język miasta gwara lwowska język ukraiński źródła urban language Lviv dialect Ukrainian language sources
Referencje
  1. Âstremsʹka, T. 2024. „Mova mìsta: tekst ì slovnik”. Rozprawy Komisji Językowej ŁTN, 72, 297–313.
  2. Buk, S. 2007. „Gorbač O., Arg̀o u Ukraïnì (recenzìâ)”. Ukraïna moderna. Standarti nauki ì akademìčne seredoviŝe, 12(1), 299–304.
  3. Dyszak, A. S. 2007. „Gwara miejska wśród odmian języka polskiego”. W: H. Sędziak, M. Dajnowicz (red.), Nazwy terenowe i nazewnictwo miejskie Mazowsza i Podlasia (s. 235–243). Łomża: Łomżyńskie Towarzystwo Naukowe im. Wagów.
  4. Enciklopedìâ sučasnoï Ukraïni. https://esu.com.ua/article-42841 (dostęp: 21.02.2025 r.).
  5. Fellerer, J. 2020. Urban Multilingualism in East-Central Europe. The Polish Dialect of Late-Habsburg Lviv. Lanham: Lexington Books.
  6. Golik, R. 2015. „Mìž rìznimi etnìčnimi svìtami?: etnìčnij folʹklor Lʹvova, argo ta mìf batâra u 20–30-h rr. XX st.” Narodoznavčì zošiti, 4(124), 767–776.
  7. Gorbač, O. 2006. Arg̀o v Ukraïnì. Lʹvìv: Ìnstitut ukraïnoznavstva ìm. Ì. Kripʹâkeviča NAN Ukraïni.
  8. Hobzej, N., Sìmovič, K., Âstremsʹka, T., Didik-Meuš, G. 2009. Leksikon lʹvìvsʹkij: považno ì na žart. Lʹvìv: Ìnstitut ukraïnoznavstva ìm. Ì. Kripʹâkeviča NAN Ukraïni.
  9. Juszczak, B. 2020. „Lwowski bałak na tle innych formacji miejskich Słowiańszczyzny (gwary warszawskiej i hantecu)”. W: B. Osowski, J. Kobus, P. Michalska-Górecka, A. Piotrowska-Wojaczyk (red.), Język w regionie, region w języku 3 (s. 161–174). Poznań: Wydawnictwo PSP.
  10. Kurzowa, Z. 1983. Polszczyzna Lwowa i Kresów południowo-wschodnich do 1939 roku. Warszawa–Kraków: PWN.
  11. Levicʹka, M. 2007. Slovnik movno-lìteraturnoï lìteraturnoï praktiki časopisìv Lʹvova (20–30 rokìv XX stolìttâ). Lʹvìv: Ukraïnsʹka akademìâ drukarstva.
  12. Łesiów, M. 2010. „Leksykon leopolizmów ukraińskich pierwszej połowy XX wieku”. Etnolingwistyka, 22, 232–235.
  13. Melʹnik, Ì. 2013. „Ìvan Bobersʹkij – batʹko našogo sportu”. https://zbruc.eu/node/11419 (dostęp: 25.02.2025 r.).
  14. Movna, M. 2008a. „Kniga Oleksi Gorbača Arg̀o v Ukraïnì âk džerelo vivčennâ lʹvìvsʹkoï govìrki peršoï tretini XX st.” Vìsnik Lʹvìvsʹkogo unìversitetu. Serìâ knigoznavstvo, 3, 302–307.
  15. Movna, M. 2008b. „Recenzìâ na vidannâ: Levicʹka M.Â. Slovnik movno-lìteraturnoï praktiki časopisìv Lʹvova (20–30-tì rr. XX st.)”. Zapiski Lʹvìvsʹkoï nacìonalʹnoï naukovoï bìblìoteki Ukraïni ìmenì V. Stefanika, 1, 599–602.
  16. Movna, M. 2013. Slovnik lʹvìvsʹkoï govìrki peršoï tretini XX stolìttâ. Lʹvìv: NTŠ.
  17. Palinska, O., Kaczala, O. 2013. “Regional dialect of modern Lviv: language-contact processes”. W: Humanities and Social Sciences: Proceedings of IV International Conference of Young Scientist HSS (s. 66–71). Lviv: Lviv Polytechnic Publishing House.
  18. Pìdkujmuha, L. 2017. „Semantiko-funkcìonalʹnij potencìal frazeologìzmìv u tekstah pisʹmennikìv lìteraturnogo ugrupovannâ «dvanadcâtka»”. Vìsnik marìupolʹsʹkogo deržavnogo unìversitetu. Serìâ: fìlologìâ, 17, 231–238.
  19. Pìdkujmuha, L. 2020. Mova Lʹvova abo koli batâri govorili. Kiïv: TOV „Vidavnictvo Klìo”.
  20. Prilucʹkij, Ì. Soûz ukraïnsʹkih studentsʹkih organìzacìj pìd Polʹŝeû.
  21. http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Soiuz_studentov (dostęp: 21.02.2025 r.).
  22. Rak, M. 2016. „Kilka uwag o socjolekcie przestępczym polszczyzny przedwojennego Lwowa”. Socjolingwistyka, 30, 133–145.
  23. Rudnicʹkij, Â. 1953. „Lʹvìvsʹkij govìr”. W: M. Šlemkevič (red.), Naš Lʹvìv. Ûvìlejnij zbìrnik 1252–1952 (s. 179–183). Nʹû-Jork: Červona kalina.
  24. Rudnyćkyj, J. 1943. Lemberger ukrainische Stadtmundart (Znesinnja). Berlin: Institut für Lautforschung an der Universität Berlin.
  25. Seiffert-Nauka, I. 1993. Dawny dialekt miejski Lwowa. Cz. 1. Gramatyka. Wrocław: Wydawnictwo UWr.
  26. Sìkora, G. V. 2015a. „Lʹvìvsʹke movlennâ v termìnah ta viznačennâh”. Termìnologìčnij vìsnik, 3(2), 62–80.
  27. Sìkora, G. V. 2015b. „Prijmennik po v sučasnomu lʹvìvsʹkomu movlennì”. Kultura slova, 82, 47–55.
  28. Sìkora, G. V. 2017. „Akcentuacìjnì osoblivostì sučasnogo lʹvìvsʹkogo kojne”. Lìteratura ta kulʹtura Polìssâ, 86, 163–177.
  29. Sìkora, G. V. 2018. „Rekonstrukcìâ âk prijom modelûvannâ mìsʹkogo movlennâ v dìahronìï (do ìstorìï doslìdžennâ lʹvìvsʹkogo kojne)”. Lìngvìstika, 2(39), 51–65.
  30. Sìkora, G. V. 2020. „Fonetična varìantnìstʹ u sučasnomu lʹvìvsʹkomu movlennì”. W: P. Gricenko, T. Âstremsʹka (red.), Dìalektologìčnì studìï 13: Zbìrnik pam’âti Natalì Hobzej (s. 230–239). Lʹvìv: Ìnstitut ukraïnoznavstva ìm. Ì. Krip’âkeviča NAN Ukraïni.
  31. Бук, С. 2007. „Горбач О., Арґо у Україні (рецензія)”. Україна модерна. Стандарти науки і академічне середовище, 12(1), 299–304.
  32. Голик, Р. 2015. „Між різними етнічними світами?: етнічний фольклор Львова, арґо та міф батяра у 20–30-х рр. XX ст.” Народознавчі зошити, 4(124), 767–776.
  33. Горбач, О. 2006. Арґо в Україні. Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України.
  34. Енциклопедія сучасної України. https://esu.com.ua/article-42841 (dostęp: 21.02.2025 r.).
  35. Левицька, М. 2007. Словник мовно-літературної практики часописів Львова (20–30 років XX століття). Львів: Українська академія друкарства.
  36. Мельник, І. 2013. Іван Боберський – батько нашого спорту. https://zbruc.eu/node/11419 (dostęp: 25.02.2025 r.).
  37. Мовна, М. 2008a. „Книга Олекси Горбача Арґо в Україні як джерело вивчення львівської говірки першої третини XX ст.” Вісник Львівського університету. Серія книгознавство, 3, 302–307.
  38. Мовна, М. 2008b. „Рецензія на видання: Левицька М. Я. Словник мовно-літературної практики часописів Львова (20–30-ті рр. ХХ ст.)”. Записки Львівської національної наукової бібліотеки України імені В. Стефаника, 1, 599–602.
  39. Мовна, М. 2013. Словник львівської говірки першої третини XX століття. Львів: НТШ.
  40. Підкуймуха, Л. 2017. „Семантико-функціональний потенціал фразеологізмів у текстах письменників літературного угруповання «дванадцятка»”. Вісник маріупольського державного університету. Серія: філологія, 17, 231–238.
  41. Підкуймуха, Л. 2020. Мова Львова або коли батяри говорили. Київ: ТОВ „Видавництво Кліо”.
  42. Прилуцький, І. Союз українських студентських організацій під Польщею.
  43. http://resource.history.org.ua/cgi-bin/eiu/history.exe?&I21DBN=EIU&P21DBN=EIU&S21STN=1&S21REF=10&S21FMT=eiu_all&C21COM=S&S21CNR=20&S21P01=0&S21P02=0&S21P03=TRN=&S21COLORTERMS=0&S21STR=Soiuz_studentov (dostęp: 21.02.2025 r.).
  44. Рудницький, Я. 1953. „Львівський говір”. W: М. Шлемкевич (red.), Наш Львів. Ювілейний збірник 1252–1952 (s. 179–183). Нью-Йорк: Червона калина.
  45. Сікора, Г. 2015a. „Львівське мовлення в термінах та визначеннях”. Термінологічний вісник, 3(2), 62–80.
  46. Сікора, Г. 2015b. „Прийменник по в сучасному львівському мовленні”. Культура слова, 82, 47–55.
  47. Сікора, Г. 2017. „Акцентуаційні особливості сучасного львівського койне”. Література та культура Полісся, 86, 163–177.
  48. Сікора, Г. 2020. „Фонетична варіантність у сучасному львівському мовленні”. W: П. Гриценко, Т. Ястремська (red.), Діалектологічні студії 13: Збірник пам’яти Наталі Хобзей (s. 230–239). Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України.
  49. Сікора, Г. В. 2018. „Реконструкція як прийом моделювання міського мовлення в діахронії (до історії дослідження львівського койне)”. Лінгвістика, 2(39), 51–65.
  50. Хобзей, Н., Сімович, К., Ястремська, Т., Дидик-Меуш, Г. 2009. Лексикон львівський: поважно і на жарт. Львів: Інститут українознавства ім. І. Крип’якевича НАН України.
  51. Ястремська, Т. 2024. „Мова міста: текст і словник”. Rozprawy Komisji Językowej ŁTN, 72, 297–313.
Read More
Biografie autora nie są dostępne.
Pobierz PDF
PDF
Statystyki
Przeczytano : 12 Pobrano: 4

Downloads

Download data is not yet available.