Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Zanik czy kontynuacja? Transmisja językowa wśród rdzennych mieszkańców Podlasia
Kontakt: Gabriela Augustyniak-Żmuda
SOCJOLINGWISTYKA,
Tom 39 Nr 1 (2025): Socjolingwistyka
Abstrakt
Artykuł stanowi kompleksową analizę procesów przekazu języka między pokoleniami w społecznościach Podlasia – regionu o bogatej historii wielojęzyczności i pogranicznego charakteru. Oparty na triangulacji metodologicznej (badania ilościowe i jakościowe) tekst ukazuje zarówno dane ankietowe z 321 respondentów, jak i fragmenty pogłębionych wywiadów narracyjnych. Celem badań było ustalenie, w jakim stopniu lokalna mowa („po swojemu”) jest dziś przekazywana w rodzinach oraz jakie czynniki wpływają na jej zanikanie lub przetrwanie. Wyniki ilościowe dowodzą wyraźnej transformacji międzypokoleniowej. W starszych grupach wiekowych (powyżej 55 lat) dominowała lokalna mowa jako podstawowy kod komunikacji rodzinnej. Wśród najmłodszych respondentów (<18 lat) zanikła ona niemal całkowicie, ustępując miejsca językowi polskiemu, który stał się językiem hegemonicznym i jedynym punktem odniesienia w pamięci językowej. Białoruszczyzna pojawia się marginalnie, pełniąc funkcję symboliczną – utrwaloną głównie przez szkołę, liturgię i media. Dane wskazują, że proces zaniku dotyczy zarówno transmisji „do respondenta” (od dziadków i rodziców), jak i „od respondenta” (do dzieci i wnuków). O ile najstarsi respondenci wychowywali dzieci w lokalnym kodzie, to w najmłodszych rodzinach mowa ta nie jest już używana. Badania jakościowe ukazują subiektywne aspekty zmian językowych. Wypowiedzi respondentów potwierdzają, że jeszcze dwa pokolenia temu lokalna mowa była naturalnym językiem domowym, natomiast dziś często postrzegana jest jako mniej prestiżowa lub „wstydliwa”. Jednocześnie obserwuje się spontaniczne próby powrotu do niej – zwłaszcza wśród wnuków i osób zainteresowanych dziedzictwem kulturowym regionu. Artykuł dowodzi, że proces transmisji językowej na Podlasiu uległ głębokiemu przekształceniu: lokalna mowa traci funkcję komunikacyjną i przechodzi do sfery symbolicznego dziedzictwa, natomiast polszczyzna dominuje w życiu codziennym. Mimo to lokalna mowa ma potencjał rewitalizacji przez edukację, media i działania lokalne.
Słowa kluczowe
- Auer, P. (1998). Introduction: Bilingual conversation revisited. W: P. Auer (red.), Code-switching in conversation: Language, interaction and identity (s. 1–24). Abingdon-on-Thames: Routledge.
- Auer, P. (1999). From code-switching via language mixing to fused lects: Towards a dynamic typology of bilingual speech. The International Journal of Bilingualism, 3, 309–332.
- Barszczewska, N. (2016). Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia – projekt badawczy Katedry Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Studia Białorutenistyczne, 10, 263–278.
- Barwiński, M. (2011). Ukraińcy na Podlasiu – geneza, kontrowersje, współczesność. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica, 11, 123–144.
- Barwiński, M. (2004). Podlasie jako pogranicze narodowościowo-wyznaniowe. Łódź: Wydawnictwo UŁ.
- Czykwin, E. (2000). Białoruska mniejszość narodowa jako grupa stygmatyzowana. Białystok: Wydawnictwo Uniwersyteckie Trans Humana.
- Dzięgiel, E. (2017). Odmiany terytorialne i społeczne współczesnego języka polskiego na Ukrainie. LingVaria, 12(24), 199–210. https://doi.org/10.12797/LV.12.2017.24.13
- Dzięgiel, E. (2020). Dwujęzyczność polsko-ukraińska w Strzelczyskach na Ukrainie (na przykładzie młodzieży i najstarszego pokolenia). Socjolingwistyka, 34, 245–260. https://doi.org/10.17651/SOCJOLING.34.15
- Gaweł, A. (2014). Niematerialne dziedzictwo kulturowe wsi podlaskiej – współczesny stan zachowania oraz główne problemy jego ochrony. Ochrona Zabytków, 67(1), 41–51.
- Głuszkowski, M. (2013). Socjologia w badaniach dwujęzyczności: Wykorzystanie teorii socjologicznych w badaniach nad bilingwizmem. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK.
- Hawryluk, J. (2001). Kraje ruskie Bielsk, Mielnik, Drohiczyn. Rusini-Ukraińcy na Podlasiu – fakty i kontrowersje. Bielsk Podlaski: Podlaskie Wydawnictwo „Osnowy”.
- Kaufmann, J.-C. (2010). Wywiad rozumiejący (tłum. A. Kapciak). Warszawa: Oficyna Naukowa.
- Kondratiuk, M. (2008). Urzędowe i gwarowe nazwy miejscowości południowej Białostocczyzny. W: M. Stepaniuk (red.), Gwary Północnego Podlasia (s. 69–79). Puchły: Stowarzyszenie Dziedzictwo Podlasia; Bielsk Podlaski: Związek Ukraińców Podlasia.
- Łesiów, M. (2008). Ukraińskie gwary podlaskie: historia badań i najważniejsze cechy systemowe. W: M. Stepaniuk (red.), Gwary Północnego Podlasia (s. 40–54). Puchły: Stowarzyszenie Dziedzictwo Podlasia; Bielsk Podlaski: Związek Ukraińców Podlasia.
- Sadanowicz, E. (2018). Podlaska wielokulturowość i związane z nią problemy językowe mniejszości narodowych. Pogranicze. Studia Społeczne, 32, 98–110.
- Sajewicz, M. (2002). Derywacja sufiksalna osobowych nazw subiektów w nadnarwiańskich gwarach białoruskich Białostocczyzny. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
- Sajewicz, M. (2008). Zagadnienie przynależności etniczno-językowej prawosławnych mieszkańców powiatu hajnowskiego na Białostocczyźnie. W: M. Stepaniuk (red.), Gwary Północnego Podlasia (s. 23–39). Puchły: Stowarzyszenie Dziedzictwo Podlasia; Bielsk Podlaski: Związek Ukraińców Podlasia.
- Smułkowa, E. (1968). Słownictwo z zakresu uprawy roli w gwarach wschodniej białostocczyzny na tle wschodniosłowiańskim. Wrocław: Ossolineum.
- Smułkowa, E. (2002). Pojęcie gwar przejściowych i mieszanych na polsko-białorusko-ukraińskim pograniczu językowym. W: E. Smułkowa (red.), Białoruś i pogranicza. Studia o języku i społeczeństwie (s. 336–345). Warszawa: Wydawnictwa UW.
- Weinreich, U. (1970). Languages in contact. Findings and problems. The Hague–Paris–New York: Mouton Publishers.
- Wiśniewski, J. (1980). Zarys dziejów osadnictwa na Białostocczyźnie. W: S. Glinka, A. Obrębska-Jabłońska, J. Siatkowski (red.), Atlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny (t. 1, s. 14–27). Warszawa: Wydawnictwo PAN.
- Zawadowski, L. (1961). Fundamental relations in language contact. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, 20, 3–26.
- Źródła/sources:
- AGWB – Atlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny (1980), red. S. Glinka, A. Obrębska-Jabłońska, J. Siatkowski, t. 1, Wrocław–Warszawa; Glinka S. (red.), t. 2–3 (1989, 1993); Maryniakowa I. (red.), t. 4–10 (1994–2012), Warszawa.
Referencje
Auer, P. (1998). Introduction: Bilingual conversation revisited. W: P. Auer (red.), Code-switching in conversation: Language, interaction and identity (s. 1–24). Abingdon-on-Thames: Routledge.
Auer, P. (1999). From code-switching via language mixing to fused lects: Towards a dynamic typology of bilingual speech. The International Journal of Bilingualism, 3, 309–332.
Barszczewska, N. (2016). Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia – projekt badawczy Katedry Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Studia Białorutenistyczne, 10, 263–278.
Barwiński, M. (2011). Ukraińcy na Podlasiu – geneza, kontrowersje, współczesność. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica, 11, 123–144.
Barwiński, M. (2004). Podlasie jako pogranicze narodowościowo-wyznaniowe. Łódź: Wydawnictwo UŁ.
Czykwin, E. (2000). Białoruska mniejszość narodowa jako grupa stygmatyzowana. Białystok: Wydawnictwo Uniwersyteckie Trans Humana.
Dzięgiel, E. (2017). Odmiany terytorialne i społeczne współczesnego języka polskiego na Ukrainie. LingVaria, 12(24), 199–210. https://doi.org/10.12797/LV.12.2017.24.13
Dzięgiel, E. (2020). Dwujęzyczność polsko-ukraińska w Strzelczyskach na Ukrainie (na przykładzie młodzieży i najstarszego pokolenia). Socjolingwistyka, 34, 245–260. https://doi.org/10.17651/SOCJOLING.34.15
Gaweł, A. (2014). Niematerialne dziedzictwo kulturowe wsi podlaskiej – współczesny stan zachowania oraz główne problemy jego ochrony. Ochrona Zabytków, 67(1), 41–51.
Głuszkowski, M. (2013). Socjologia w badaniach dwujęzyczności: Wykorzystanie teorii socjologicznych w badaniach nad bilingwizmem. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK.
Hawryluk, J. (2001). Kraje ruskie Bielsk, Mielnik, Drohiczyn. Rusini-Ukraińcy na Podlasiu – fakty i kontrowersje. Bielsk Podlaski: Podlaskie Wydawnictwo „Osnowy”.
Kaufmann, J.-C. (2010). Wywiad rozumiejący (tłum. A. Kapciak). Warszawa: Oficyna Naukowa.
Kondratiuk, M. (2008). Urzędowe i gwarowe nazwy miejscowości południowej Białostocczyzny. W: M. Stepaniuk (red.), Gwary Północnego Podlasia (s. 69–79). Puchły: Stowarzyszenie Dziedzictwo Podlasia; Bielsk Podlaski: Związek Ukraińców Podlasia.
Łesiów, M. (2008). Ukraińskie gwary podlaskie: historia badań i najważniejsze cechy systemowe. W: M. Stepaniuk (red.), Gwary Północnego Podlasia (s. 40–54). Puchły: Stowarzyszenie Dziedzictwo Podlasia; Bielsk Podlaski: Związek Ukraińców Podlasia.
Sadanowicz, E. (2018). Podlaska wielokulturowość i związane z nią problemy językowe mniejszości narodowych. Pogranicze. Studia Społeczne, 32, 98–110.
Sajewicz, M. (2002). Derywacja sufiksalna osobowych nazw subiektów w nadnarwiańskich gwarach białoruskich Białostocczyzny. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Sajewicz, M. (2008). Zagadnienie przynależności etniczno-językowej prawosławnych mieszkańców powiatu hajnowskiego na Białostocczyźnie. W: M. Stepaniuk (red.), Gwary Północnego Podlasia (s. 23–39). Puchły: Stowarzyszenie Dziedzictwo Podlasia; Bielsk Podlaski: Związek Ukraińców Podlasia.
Smułkowa, E. (1968). Słownictwo z zakresu uprawy roli w gwarach wschodniej białostocczyzny na tle wschodniosłowiańskim. Wrocław: Ossolineum.
Smułkowa, E. (2002). Pojęcie gwar przejściowych i mieszanych na polsko-białorusko-ukraińskim pograniczu językowym. W: E. Smułkowa (red.), Białoruś i pogranicza. Studia o języku i społeczeństwie (s. 336–345). Warszawa: Wydawnictwa UW.
Weinreich, U. (1970). Languages in contact. Findings and problems. The Hague–Paris–New York: Mouton Publishers.
Wiśniewski, J. (1980). Zarys dziejów osadnictwa na Białostocczyźnie. W: S. Glinka, A. Obrębska-Jabłońska, J. Siatkowski (red.), Atlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny (t. 1, s. 14–27). Warszawa: Wydawnictwo PAN.
Zawadowski, L. (1961). Fundamental relations in language contact. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, 20, 3–26.
Źródła/sources:
AGWB – Atlas gwar wschodniosłowiańskich Białostocczyzny (1980), red. S. Glinka, A. Obrębska-Jabłońska, J. Siatkowski, t. 1, Wrocław–Warszawa; Glinka S. (red.), t. 2–3 (1989, 1993); Maryniakowa I. (red.), t. 4–10 (1994–2012), Warszawa.