Numer

Tom 39 Nr 1 (2025): Socjolingwistyka

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Metoda badania dawnego dyskursu – na przykładzie dyskursu reklamowego z II połowy XIX i początku XX wieku

https://doi.org/10.17651/SOCJOLING.39.19
Patrycja Pałka
Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, Polska
https://orcid.org/0000-0001-6412-414X

Kontakt: Patrycja Pałka

p.palka@uj.edu.pl

SOCJOLINGWISTYKA, Tom 39 Nr 1 (2025): Socjolingwistyka

Abstrakt

Celem artykułu jest omówienie, w jaki sposób można badać dawny dyskurs, wykorzystując najnowsze ustalenia z zakresu lingwistyki dyskursu, rozumianej jako transdyscyplinarny program badawczy. W artykule skupiamy się na przedstawieniu poszczególnych kroków procedury badawczej dla historycznojęzykowych analiz dyskursologicznych na przykładzie dyskursu reklamowego z II połowy XIX i początku XX w. Zaproponowana procedura obejmuje trzy główne zadania w analizie dyskursu. W pierwszej kolejności badacz wyznacza i opracowuje korpus tekstów powiązanych ze sobą tematycznie, tworzonych w pewnym przedziale czasowym i przestrzeni oraz typowych dla danej dziedziny życia – aktywności społeczno-językowej wybranej grupy. Tak wyznaczony przedmiot badań stanowi formę zaprojektowania dyskursu, który manifestuje się w zgromadzonym zbiorze tekstów. Drugi krok badawczy polega na dookreśleniu i opisaniu wspólnoty dyskursywnej (jej aktorów, potrzeb i celów komunikacyjnych), której obecność i działania językowe widoczne są w analizowanym materiale źródłowym. Ważnym aspektem analizy dyskursu na tym etapie jest również zrozumienie i przedstawienie kontekstu historycznego, społecznego czy kulturowego, w którym dana wspólnota tworzy i odbiera teksty. Trzecim i najważniejszym zadaniem badawczym jest analiza praktyk komunikacyjnych badanej wspólnoty zgodnie z podejściem integrującym różne metodologie językoznawcze, co sprowadza się do odpowiedzi na pytania: 1) jak formował się profesjonalny obszar praktyk społeczno-komunikacyjnych w wybranej do opisu branży (język teorii, dydaktyki, terminologia), 2) w jaki sposób aktorzy badanej zbiorowości nazywali samych siebie i wyrażali propagowane wartości oraz stosunek do miejsca prowadzonej działalności tudzież do innych członków wspólnoty; 3) jakie praktyki komunikacyjne (wzorce, gatunki, strategie) w zakresie konstruowania komunikatu stosowano w tekstach i jak było to powiązane ze zmieniającymi się w badanym czasie mediami i formą przekazu. Taki sposób opisu dawnego dyskursu pozwala na wykazanie jego dynamiki – przejawów, procesów oraz tendencji świadczących o zachodzących w danym dyskursie zmianach.

Słowa kluczowe

dyskurs wspólnota dyskursywna reklama XIX wiek dwudziestolecie międzywojenne discourse discursive community advertising 19th century interwar period
Referencje
  1. Aljas. 1907. Jak należy się reklamować? Praktyczne wskazówki do osiągnięcia najlepszych rezultatów reklamy. Kraków: Nakładem Księgarni S. Krzyżanowskiego.
  2. Batko, S. 1916. Reklama w przemyśle i handlu. Kraków: Wydawnictwo Miejskiego Muzeum Techniczno-Przemysłowego.
  3. Borawski, S. 2005. Podstawy idei poznawczej studiów nad dziejami używania języka. Esej o diachronii. W: Rozprawy o historii języka polskiego, red. S. Borawski, Zielona Góra: Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego, s. 13–61.
  4. Czachur, W. 2020. Lingwistyka dyskursu jako integrujący program badawczy. Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT – Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe.
  5. Czachur, W. 2024. Analiza dyskursu w lingwistyce. W: W. Czachur, I. Loewe, A. Rejter, M. Wójcicka (red.), Lingwistyczne badania nad dyskursem. Kompendium (s. 83–94). Kraków: UNIVERSITAS.
  6. Czachur, W., Loewe, I., Rejter, A., Wójcicka, M. (red.). 2024. Lingwistyczne badania nad dyskursem. Kompendium. Kraków: UNIVERSITAS.
  7. Dubisz, S. 2009. „Dzieje języka polskiego jako problem badawczy w pracy historyka języka”. Poradnik Językowy, 3, 19–34.
  8. Foucault, M. 1969. L’archeologie du savoir. Paris: Gallimard.
  9. Foucault, M. 2002. Archeologia wiedzy (tłum. A. Siemek). Warszawa: Altaya, De Agostini.
  10. Gajewska, E. 2018. Od informacji do perswazji. Początki polskiego dyskursu reklamowego. Bielsko-Biała: Wydawnictwo Naukowe ATH w Bielsku-Białej.
  11. Garlicki, S. 2008. Sklepy Krakowa na początku XX wieku. Kraków: Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa.
  12. Grzmil-Tylutki, H. 2000. Francuski i polski dyskurs ekologiczny w perspektywie aksjologii. Kraków: Wydawnictwo UJ.
  13. Grzmil-Tylutki, H. 2010. Francuska lingwistyczna teoria dyskursu. Historia, tendencje, perspektywy. Kraków: UNIVERSITAS.
  14. Hawrysz, M. 2018. „XVI-wieczny dyskurs polemiczny w świetle pism Grzegorza Pawła z Brzezin”. Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza, 25(45/1), 45–59.
  15. Hawrysz, M. 2022. „Korzyści poznawcze z dyskursologicznego spojrzenia na teksty dawne (przypadek renesansowej polemiki religijnej)”. Biuletyn PTJ, 78, 85–98.
  16. Janiszewska, K., Korsak, R., Kwarciak, B., Lewiński, P., Lisowska-Magdziarz, M., Nierenberg, B., Nowińska, E., Zimny, R. 2009. Wiedza o reklamie. Od pomysłu do efektu. Bielsko-Biała–Warszawa: ParkEdukacja, Wydawnictwo Szkolne PWN.
  17. Jarowiecki, J. 2003. „Prasa w Krakowie. Tradycja i współczesność (Część pierwsza: do roku 1918)”. W: J. Jarowiecki (red.), Kraków–Lwów. Książki, czasopisma, biblioteki XIX i XX wieku (T. 6, cz. 2, s. 5–35). Kraków: Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej.
  18. Jurewicz-Nowak, M. 2015. „Językowe akty etykiety środowiskowej i zawodowej w rozmówkach handlowych Jerzego Schlaga (XVIII wiek)”. Rozprawy Komisji Językowej ŁTN, 61, 43–60.
  19. Kawalla-Lulewicz, I. 2020. Kupiectwo i handel w międzywojennym Krakowie (1918–1939). Kraków: Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, Księgarnia Akademicka.
  20. Komperda, W. 1921. Reklama prasowa. Wartość reklamy prasowej. Sposób obliczania ogłoszeń i zapoznanie się ze stroną techniczną reklamy. Kraków: Izba Handlowa i Przemysłowa w Krakowie.
  21. Kotlarska, I. 2020. „Znajomość języka angielskiego jako wartość w świetle wybranych materiałów do nauki tego języka z lat 1788–1947 – przyczynek do badań nad dyskursem edukacyjnym”. W: M. Hawrysz, M. Jurewicz-Nowak, I. Kotlarska (red.), Zielonogórskie Seminaria Językoznawcze 2019. Dyskursy o przeszłości. Dyskursy w przeszłości (s. 105–120). Zielona Góra: Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego.
  22. Kwaśnicka-Janowicz, A. 2023. „Karmia czysta – koncept czystości w staropolskim dyskursie kulinarnym”. Prace Filologiczne, 78, 153–179.
  23. Maingueneau, D. 1984. Genèses du discours. Bruxelles: Mardaga.
  24. Maingueneau, D. 1991. L’analyse du discours. Introduction aux lectures de l’archive. Paris: Hachette.
  25. Maingueneau, D. 2009. „Dyskurs literacki jako dyskurs konstytuujący” (przekład rozdziału piątego książki Le discours littéraire. Paratopie et scène d’énonciation, Paris: Armand Colin, 2004), tłum. H. Konicka. Teksty Drugie, 4(118), 159–170.
  26. Młynarczyk, E. 2010. Polskie słownictwo handlowe XVI i XVII wieku (na materiale krakowskich ksiąg praw miejskich i lustracji królewszczyzn). Kraków: Wydawnictwo Naukowe UP.
  27. Nattel, A. 1934. Nauczanie reklamy i sprzedażoznawstwa. Kraków: Drukarnia Geograficzna „Orbis”.
  28. Niewiara, A. 2010. Kształty polskiej tożsamości. Potoczny dyskurs narodowy w perspektywie etnolingwistycznej (XVI–XX wiek). Katowice: Wydawnictwo UŚ.
  29. Pałka, P. 2009. Strategie dyskursywne w rozmowie handlowej. Katowice: Wydawnictwo Naukowe „Śląsk”.
  30. Pałka, P. 2022. Reklama handlowa w dawnym Krakowie. Praktyki komunikacyjne. Kraków: Wydawnictwo Akademickie.
  31. Pałka, P. 2023. „Dialogue with tradition in historical advertising discourse: polite forms of address”. Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza, 30(50/2), 97–118.
  32. Pałka, P. 2025. „Językowe sposoby i prawne uwarunkowania identyfikowania firm krakowskich w II połowie XIX i na początku XX wieku”. W: R. Przybylska, A. Kwaśnicka-Janowicz, M. Rak (red.), Gwara i kultura w słowie zapisane. Księga jubileuszowa ku czci Prof. Józefa Kąsia (s. 721–732). Kraków: Księgarnia Akademicka.
  33. Paveau, M.-A., Sarfati, G.-É. 2009. Wielkie teorie językoznawcze. Od językoznawstwa historyczno-porównawczego do pragmatyki (tłum. I. Piechnik). Kraków: Wydawnictwo Avalon.
  34. Przęczek-Kisielak, S. 2023. „Zdrowie i zdrowy w świetle danych językowych z najstarszych polskich kulinarnych”. Socjolingwistyka, 37, 171–196.
  35. Przybylska, R., Kwaśnicka-Janowicz, A. 2025. „Old Polish Culinary Texts in Linguistic Studies: An Overview of Approaches and Research Perspectives”. Zeitschrift für Slavische Philologie, 81(2), 387–412.
  36. Przybylska, R., Batko-Tokarz, B., Przęczek-Kisielak, S. (red.). 2019. Niepodległa wobec języka polskiego. Kraków: Wydawnictwo UJ.
  37. Przyklenk, J., Kotlarska, I. 2024. „Dyskurs glottoedukacyjny a dyskurs glottodydaktyczny. W poszukiwaniu genus proximum i differentia specifica dyskursu dotyczącego nauki języków obcych (perspektywa lingwistyki historycznej)”. Postscriptum Polonistyczne, 33(1), 1–17.
  38. Rejter, A. 2015. „Romans barokowy – analiza dyskursologiczna wobec granic gatunku: na przykładzie twórczości Hieronima Morsztyna”. W: D. Ostaszewska, J. Przyklenk (red.), Gatunki mowy i ich ewolucja. T. 5. Gatunek a granice (s. 199–209). Katowice: Wydawnictwo UŚ.
  39. Rejter, A. 2018. „Styl czy dyskurs naukowy? Perspektywa historyczna”. Forum Lingwistyczne, 5, 17–25.
  40. Rejter, A. 2020. „Poradnikowy wymiar dyskursu naukowego wieków dawnych”. W: M. Hawrysz, M. Jurewicz-Nowak, I. Kotlarska (red.), Zielonogórskie Seminaria Językoznawcze 2019. Dyskursy o przeszłości. Dyskursy w przeszłości (s. 81–90). Zielona Góra: Oficyna Wydawnicza Uniwersytetu Zielonogórskiego.
  41. Rejter, A. 2022. „Kulturowe aspekty dawnego dyskursu naukowego”. Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza, 29(49/1), 161–174.
  42. Rejter, A. 2024. „Dyskurs a historia języka”. W: W. Czachur, I. Loewe, A. Rejter, M. Wójcicka (red.), Lingwistyczne badania nad dyskursem. Kompendium (s. 233–243). Kraków: UNIVERSITAS.
  43. Reklama, jej zasady i doniosłość. Poradnik praktyczny dla kupców i przemysłowców. 1896. Warszawa: Nakładem Księgarni M.A. Wizbeka.
  44. Sagan-Bielawa, M. 2014. Dziedzictwo pozaborowe. Społeczna świadomość językowa Polaków w Drugiej Rzeczypospolitej. Kraków: Księgarnia Akademicka.
  45. Scollon, R., Scollon, S. W. 1995. Intercultural Communication. A Discourse Approach. Oxford: Basil Blackwell.
  46. Siuciak, M. 2011. „Przejawy dyskursu publicznego w dawnych tekstach prawnych”. Język Polski, 91(1), 50–57.
  47. Siuciak, M. 2011a. „Średniowieczny dyskurs prawny – czyli o początkach stylu urzędowego”. W: U. Sokólska, Odmiany stylowe polszczyzny dawniej i dziś (s. 285–298). Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.
  48. Siuciak, M. 2016a. „Dyskurs publiczny w perspektywie diachronicznej”. W: B. Witosz, K. Sujkowska-Sobisz, E. Ficek (red.), Dyskurs i jego odmiany (s. 350–357). Katowice: Wydawnictwo UŚ.
  49. Siuciak, M. 2016b. „Polski dyskurs patriotyczny w prasie i w pismach okolicznościowych z 2. połowy XVIII wieku”. Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka, 23(1), 81–93.
  50. Siuciak, M. 2024. Komunikacja urzędowa na Górnym Śląsku w okresie XVI–XVIII wieku. Ujęcie dyskursologiczne. Kraków: Wydawnictwo UŚ.
  51. Sujkowska-Sobisz, K. 2013. „Dwa światy, dwa style negocjacji – o kulturowej determinacji w inicjowaniu dyskursu handlowego”. Stylistyka, 22, 437–451.
  52. Swales, J. 1990. Genre Analysis. English in Academic and Research Settings. Cambridge: Cambridge University Press.
  53. Woźniak, E. 2017. „Dwudziestolecie międzywojenne w periodyzacji historycznojęzykowej – wizje i rewizje”. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica, 51(2), 99–111.
  54. Woźniak, E. 2019. „Prestiż polszczyzny w dwudziestoleciu międzywojennym”. W: R. Przybylska, B. Batko-Tokarz, S. Przęczek-Kisielak (red.), Niepodległa wobec języka polskiego (s. 29–40). Kraków: Wydawnictwo UJ.
  55. Żarski, W. 2017. „Ewolucja dyskursu kulinarnego i jego uwarunkowań kulturowych w polszczyźnie”. W: W. Żarski, T. Piasecki (red.), Kuchnia i stół w komunikacji społecznej. Tekst, dyskurs, kultura (s. 243–251). Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT.
  56. Żmijewski, J. 1913a. „Reklama u nas. A w szczególności reklama uliczna w Krakowie”. Krakowski Miesięcznik Artystyczny, 3–4, 46–48.
  57. Żmijewski, J. 1913b. „Reklama u nas. A w szczególności reklama uliczna w Krakowie. Cz. 2”. Krakowski Miesięcznik Artystyczny, 5–6, 60–62.
Read More
Biografie autora nie są dostępne.
Pobierz PDF
PDF
Statystyki
Przeczytano : 17 Pobrano: 14

Downloads

Download data is not yet available.