Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
O specyficznych funkcjach semiotycznych niektórych głosek w polskim dyskursie filmowym
Kontakt: Jakub Bobrowski
SOCJOLINGWISTYKA,
Tom 39 Nr 1 (2025): Socjolingwistyka
Abstrakt
W artykule przedstawiam sposoby wykorzystania niektórych wariantów głoskowych w polskich filmach fabularnych. We wstępie stawiam hipotezę, że w dyskursie filmowym poszczególne głoski mogą pełnić specyficzne funkcje semiotyczne i być nośnikami dodatkowych znaczeń, ważnych dla globalnej semantyki multimodalnego dzieła filmowego. Z tego względu postuluję podjęcie dokładnych badań nad wymową filmową i stworzenie fonostylistyki dialogu filmowego. W części analitycznej artykułu omawiam funkcjonowanie w polskim dyskursie filmowym trzech klas fonetycznych: dyftongu ustno-nosowego [e͂u̯͂], spółgłoski przedniojęzykowo-zębowej [ł] oraz nienormatywnych wariantów fonemu /r/: [ʀ], [ɹ]. Materiał zaczerpnąłem z 12 filmów kinowych i 3 seriali telewizyjnych przy wykorzystaniu metody audytywnej. Do jego zapisu użyto slawistycznego alfabetu fonetycznego.
Analiza dowiodła, że dźwięki te mogą pełnić w dyskursie filmowym następujące dodatkowe funkcje semiotyczne: 1)[e͂u̯͂] – informowanie o brakach w kompetencji socjolingwistycznej niektórych bohaterów, sugerowanie niechętnego stosunku jednych bohaterów do drugich, uzyskiwanie efektu komicznego; 2) [ł] – informowanie o kresowym pochodzeniu bohaterów, sugerowanie homoseksualizmu bohaterów, parodiowanie wymowy teatralnej; 3) [ʀ] – podkreślanie arystokratycznego pochodzenia bohaterów, sugerowanie żydowskiego pochodzenia bohaterów, uzyskiwanie efektu komicznego przez parodiowanie osób z wadą wymowy (rotacyzmem); 4) [ɹ] – sugerowanie związków bohaterów ze światem anglosaskim.
Opisane funkcje mają charakter ponadindywidualny i skonwencjonalizowany. Bazują wyraźnie na socjolingwistycznych i stylistycznych asocjacjach, które towarzyszą wymienionym głoskom w polskiej wspólnocie komunikacyjnej. W zakończeniu formułuję wnioski oraz zarysowuję perspektywy badawcze. Przypuszczam, że polski dyskurs filmowy wykształcił szeroki repertuar chwytów fonetycznych, które najczęściej są wykorzystywane w kinie gatunkowym. Ponadto jestem przekonany, że wymowa filmowa zmieniała się na przestrzeni lat. W związku z tym sugeruję konieczność uwzględnienia parametru genologicznego i chronologicznego w postulowanych badaniach fonostylistycznych nad filmem polskim.
Słowa kluczowe
- Bednarek, M. (2015). Corpus-assisted multimodal discourse analysis of television and film narratives. W: P. Baker, T. McEnery (red.), Corpora and Discourse Studies (s. 63–87). Basingstoke–New York: Palgrave Macmillan.
- Bleichenbacher, L. (2012). Linguicism in Hollywood movies? Representations of, and audience reactions to multilingualism in mainstream movie dialogues. Multilingua, 2, 155–176.
- Bobrowski, J. (2020). «Staropolszczyzna» filmowa. Osobliwości językowe jako wykładniki stylizacji językowej w dziełach audiowizualnych. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.
- Bobrowski, J. (2024a). Film milicyjny jako archiwum dyskursu ludyczno-propagandowego PRL-u. Studium mediolingwistyczne. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.
- Bobrowski, J. (2024b). Substandardowe realizacje fonetyczne oraz ich funkcje w komediach Stanisława Barei. Poradnik Językowy, 7, 24–39.
- Brzezina, M. (1986). Polszczyzna Żydów. Warszawa–Kraków: PWN.
- Dejna, K. (1993). Dialekty polskie. Wrocław: Ossolineum.
- Długosz-Kurczabowa, K., Dubisz, S. (2006). Gramatyka historyczna języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwa UW.
- Dunaj, B. (1986). Samogłoska ę we współczesnej polszczyźnie – zakres występowania, funkcja, norma. Prace Filologiczne, 33, 187–193.
- Dunaj, B. (1989). Język mieszkańców Krakowa. Cz. 1: Zagadnienia teoretyczne, fonetyka, fleksja. Warszawa–Kraków: PWN.
- Dunaj, B. (2006). Zasady poprawnej wymowy polskiej. Język Polski, 3, 161–172.
- Fónagy, I. (1965). Form and Function of Poetic Language. Diogenes, 51, 72–110.
- Górska, M. (2011). Problemy fonostylistyki w twórczości poetyckiej Wielimira Chlebnikowa. Studia Rossica Posnaniensia, 36, 71–79.
- Jagielski, S. (2013). Maskarady męskości. Pragnienie homospołeczne w polskim kinie fabularnym. Kraków: UNIVERSITAS.
- Jakobson, R. (1960). Linguistics and poetics. W: T. Sebeok (red.), Style in Language (s. 350–377). Cambridge: MIT Press.
- Kania, J. T. (2010). O trzech stylach wymowy. W: J. Bartmiński, M. Nowosad-Bakalarczyk (red.), Współczesna polszczyzna, t. 9: Prozodia, fonetyka, fonologia (s. 265–275). Lublin: Wydawnictwo UMCS.
- Kita, M. (2017). Stylowy portret ‘przegiętej cioty’ w pisarstwie Michała Witkowskiego. Język Artystyczny, 16, 77–102.
- Kresa, M. (2014). Stylizacja gwarowa w serialu „Blondynka” w reż. Macieja Gronowskiego. W: K. Sikora, M. Rak (red.), Badania dialektologiczne. Stan, perspektywy, metodologia (s. 331–344). Kraków: Księgarnia Akademicka.
- Kresa, M. (2016). Polszczyzna kresowa w filmie – analiza języka bohaterów „Samych swoich” (fonetyka, fleksja, składnia). Prace Filologiczne, 68, 167–182.
- Kresa, M. (2019). Filmowa stylizacja gwarowa na przykładzie lwowskiego bałaku w polskich filmach fabularnych (1936–2012). Warszawa: Wydział Polonistyki UW.
- Loewe, I. (2018). Dyskurs telewizyjny w świetle lingwistyki mediów. Katowice: Wydawnictwo UŚ.
- Miławska-Ratajczak, M. (2018). Dialog w roli głównej. Polszczyzna we współczesnym kinie na przykładzie wybranych autorów. Kraków: UNIVERSITAS.
- Nowakowski, P. (1997). Wariantywność współczesnej polskiej wymowy scenicznej. Poznań: Sorus.
- Ostaszewska, D., Tambor, J. (2005). Fonetyka i fonologia współczesnego języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
- Planchenault, G. (2012). Accented French in films: Performing and evaluating in-group stylisations. Multilingua, 2, 253–275.
- Pszczołowska, L. (1977). Instrumentacja dźwiękowa. Wrocław: Ossolineum.
- Rubach, J. (1978). Phonostylistics and sound change. W: J. Fisiak (red.), Recent Developments in Historical Phonology (Trends in Linguistics, Studies and Monographs 4) (s. 321–336). The Hague: Mouton.
- Rubach, J. (1980). Contrastive phonostylistics. W: J. Fisiak (red.), Theoretical Issues in Contrastive Linguistics (s. 63–72). Amsterdam: John Benjamins.
- Skoczek, R. (2010). Cechy fonostylistyczne mowy spontanicznej w tekstach czytanych. Analiza akustyczna oraz implikacje dydaktyczne. Lingwistyka Stosowana, 3, 265–278.
- Skowronek, B. (2020). Język w filmie. Ujęcie mediolingwistyczne. Kraków: Wydawnictwo Naukowe UP.
- SJPDor = Doroszewski, W. (red.). (1958–1969). Słownik języka polskiego (t. 1–11). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
- Stolarski, Ł. (2013). Tap as the basic allophone of the Polish rhotic. Linguistica Silesiana, 34, 35–55.
- Śniecikowska, B. (2012). Nowa muzyczność? Fonostylistyka awangardowa i jej współczesne kontynuacje. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica, 1, 121–140.
- Wojtak, M. (2014). Językoznawca na medialnym polu badawczym. Stylistyka, 23, 162–178.
- Wollock, J. (1982). Views on the decline of apical r in Europe: historical study. Folia Linguistica Historica, 2, 185–238.
- Zwoliński, P. (1949). Przejście ł ≥ u̯ w języku polskim. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, 9, 81–96.
- ŹRÓDŁA / SOURCES:
- 07 zgłoś się. Odc. 2: Wisior (07Z.Odc.2), 1976. Reż. Krzysztof Szmagier.
- Alternatywy 4 (A), odc. 1–9, 1983. Reż. Stanisław Bareja.
- Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz (CMZ), 1978. Reż. Stanisław Bareja.
- Kochaj albo rzuć (KAR), 1977. Reż. Sylwester Chęciński.
- Małżeństwo z rozsądku (MZR), 1966. Reż. Stanisław Bareja.
- Miś (M), 1980. Reż. Stanisław Bareja.
- Nie lubię poniedziałku (NLP), 1971. Reż. Tadeusz Chmielewski.
- Nie ma róży bez ognia (NMR), 1974. Reż. Stanisław Bareja.
- Prom do Szwecji (PDS), 1979. Reż. Włodzimierz Haupe.
- Świat według Kiepskich (SWK). Odc. 123: Paździerzyca (SWK.123), 2002. Odc. 309: Babski wieczór (SWK.309), 2009. Odc. 311: Kochaj albo tańcz (SWK.311), 2009. Reż. Okil Khamidov i in.
- Tysiąc talarów (TT), 1959. Reż. Stanisław Wohl.
- Wielka majówka (WM), 1981. Reż. Krzysztof Rogulski.
Referencje
Bednarek, M. (2015). Corpus-assisted multimodal discourse analysis of television and film narratives. W: P. Baker, T. McEnery (red.), Corpora and Discourse Studies (s. 63–87). Basingstoke–New York: Palgrave Macmillan.
Bleichenbacher, L. (2012). Linguicism in Hollywood movies? Representations of, and audience reactions to multilingualism in mainstream movie dialogues. Multilingua, 2, 155–176.
Bobrowski, J. (2020). «Staropolszczyzna» filmowa. Osobliwości językowe jako wykładniki stylizacji językowej w dziełach audiowizualnych. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.
Bobrowski, J. (2024a). Film milicyjny jako archiwum dyskursu ludyczno-propagandowego PRL-u. Studium mediolingwistyczne. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.
Bobrowski, J. (2024b). Substandardowe realizacje fonetyczne oraz ich funkcje w komediach Stanisława Barei. Poradnik Językowy, 7, 24–39.
Brzezina, M. (1986). Polszczyzna Żydów. Warszawa–Kraków: PWN.
Dejna, K. (1993). Dialekty polskie. Wrocław: Ossolineum.
Długosz-Kurczabowa, K., Dubisz, S. (2006). Gramatyka historyczna języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwa UW.
Dunaj, B. (1986). Samogłoska ę we współczesnej polszczyźnie – zakres występowania, funkcja, norma. Prace Filologiczne, 33, 187–193.
Dunaj, B. (1989). Język mieszkańców Krakowa. Cz. 1: Zagadnienia teoretyczne, fonetyka, fleksja. Warszawa–Kraków: PWN.
Dunaj, B. (2006). Zasady poprawnej wymowy polskiej. Język Polski, 3, 161–172.
Fónagy, I. (1965). Form and Function of Poetic Language. Diogenes, 51, 72–110.
Górska, M. (2011). Problemy fonostylistyki w twórczości poetyckiej Wielimira Chlebnikowa. Studia Rossica Posnaniensia, 36, 71–79.
Jagielski, S. (2013). Maskarady męskości. Pragnienie homospołeczne w polskim kinie fabularnym. Kraków: UNIVERSITAS.
Jakobson, R. (1960). Linguistics and poetics. W: T. Sebeok (red.), Style in Language (s. 350–377). Cambridge: MIT Press.
Kania, J. T. (2010). O trzech stylach wymowy. W: J. Bartmiński, M. Nowosad-Bakalarczyk (red.), Współczesna polszczyzna, t. 9: Prozodia, fonetyka, fonologia (s. 265–275). Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Kita, M. (2017). Stylowy portret ‘przegiętej cioty’ w pisarstwie Michała Witkowskiego. Język Artystyczny, 16, 77–102.
Kresa, M. (2014). Stylizacja gwarowa w serialu „Blondynka” w reż. Macieja Gronowskiego. W: K. Sikora, M. Rak (red.), Badania dialektologiczne. Stan, perspektywy, metodologia (s. 331–344). Kraków: Księgarnia Akademicka.
Kresa, M. (2016). Polszczyzna kresowa w filmie – analiza języka bohaterów „Samych swoich” (fonetyka, fleksja, składnia). Prace Filologiczne, 68, 167–182.
Kresa, M. (2019). Filmowa stylizacja gwarowa na przykładzie lwowskiego bałaku w polskich filmach fabularnych (1936–2012). Warszawa: Wydział Polonistyki UW.
Loewe, I. (2018). Dyskurs telewizyjny w świetle lingwistyki mediów. Katowice: Wydawnictwo UŚ.
Miławska-Ratajczak, M. (2018). Dialog w roli głównej. Polszczyzna we współczesnym kinie na przykładzie wybranych autorów. Kraków: UNIVERSITAS.
Nowakowski, P. (1997). Wariantywność współczesnej polskiej wymowy scenicznej. Poznań: Sorus.
Ostaszewska, D., Tambor, J. (2005). Fonetyka i fonologia współczesnego języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Planchenault, G. (2012). Accented French in films: Performing and evaluating in-group stylisations. Multilingua, 2, 253–275.
Pszczołowska, L. (1977). Instrumentacja dźwiękowa. Wrocław: Ossolineum.
Rubach, J. (1978). Phonostylistics and sound change. W: J. Fisiak (red.), Recent Developments in Historical Phonology (Trends in Linguistics, Studies and Monographs 4) (s. 321–336). The Hague: Mouton.
Rubach, J. (1980). Contrastive phonostylistics. W: J. Fisiak (red.), Theoretical Issues in Contrastive Linguistics (s. 63–72). Amsterdam: John Benjamins.
Skoczek, R. (2010). Cechy fonostylistyczne mowy spontanicznej w tekstach czytanych. Analiza akustyczna oraz implikacje dydaktyczne. Lingwistyka Stosowana, 3, 265–278.
Skowronek, B. (2020). Język w filmie. Ujęcie mediolingwistyczne. Kraków: Wydawnictwo Naukowe UP.
SJPDor = Doroszewski, W. (red.). (1958–1969). Słownik języka polskiego (t. 1–11). Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Stolarski, Ł. (2013). Tap as the basic allophone of the Polish rhotic. Linguistica Silesiana, 34, 35–55.
Śniecikowska, B. (2012). Nowa muzyczność? Fonostylistyka awangardowa i jej współczesne kontynuacje. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica, 1, 121–140.
Wojtak, M. (2014). Językoznawca na medialnym polu badawczym. Stylistyka, 23, 162–178.
Wollock, J. (1982). Views on the decline of apical r in Europe: historical study. Folia Linguistica Historica, 2, 185–238.
Zwoliński, P. (1949). Przejście ł ≥ u̯ w języku polskim. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, 9, 81–96.
ŹRÓDŁA / SOURCES:
07 zgłoś się. Odc. 2: Wisior (07Z.Odc.2), 1976. Reż. Krzysztof Szmagier.
Alternatywy 4 (A), odc. 1–9, 1983. Reż. Stanisław Bareja.
Co mi zrobisz, jak mnie złapiesz (CMZ), 1978. Reż. Stanisław Bareja.
Kochaj albo rzuć (KAR), 1977. Reż. Sylwester Chęciński.
Małżeństwo z rozsądku (MZR), 1966. Reż. Stanisław Bareja.
Miś (M), 1980. Reż. Stanisław Bareja.
Nie lubię poniedziałku (NLP), 1971. Reż. Tadeusz Chmielewski.
Nie ma róży bez ognia (NMR), 1974. Reż. Stanisław Bareja.
Prom do Szwecji (PDS), 1979. Reż. Włodzimierz Haupe.
Świat według Kiepskich (SWK). Odc. 123: Paździerzyca (SWK.123), 2002. Odc. 309: Babski wieczór (SWK.309), 2009. Odc. 311: Kochaj albo tańcz (SWK.311), 2009. Reż. Okil Khamidov i in.
Tysiąc talarów (TT), 1959. Reż. Stanisław Wohl.
Wielka majówka (WM), 1981. Reż. Krzysztof Rogulski.