Orientalizowanie Mazura – o mowie mazurskiej w połowie XIX wieku w Prusach na podstawie wybranych świadectw z podróży

Abstrakt

Celem artykułu jest próba uchwycenia, jak postrzegani byli użytkownicy gwary mazurskiej w Prusach Wschodnich w II połowie XIX wieku ze względu na ich mowę. Autorka proponuje odczytanie dwóch tekstów podróżniczych: Podróży do Prus Maksymiliana Grabowskiego (1844) i Przyczynków do poznania Mazur Salomo Oldenberga (1865) jako studiów sposobu myślenia o Innym we współczesnym dyskursie kulturowym z perspektywy człowieka Zachodu, który konstruuje wyobrażony Wschód. Podstawą takiego odczytania jest koncepcja orientalizmu sformułowana przez Edwarda W. Saida (1978) i następnie rozwinięta przez Larry’ego Wolffa (1994), który rozprawia się z imagologicznym wytworem kultury Zachodu na temat Europy Wschodniej. Wolff znajduje ślady procesu orientalizowania Europy Wschodniej jeszcze w XVIII wieku w relacjach europejskich podróżników udających się do Rosji przez Polskę. Opuszczenie Berlina było dla nich jednoznaczne z wkroczeniem do nowej cywilizacji, która fascynowała orientalnym kontrastem. Jego koncepcja „wynalezienia” Europy Wschodniej w epoce oświecenia przez zachodnich podróżników otwiera nową perspektywę dla analizy postrzegania Mazurów przez polskich i niemieckich autorów w połowie XIX wieku. Mazury jawią się w niej jako oddzielona granicznym kordonem od reszty świata egzotyczna „quasi-kolonia”, która musi zostać zdominowana pod względem politycznym, kulturalnym i językowym. Właśnie praktyka orientalizowania leży u źródeł powstania negatywnego stereotypu tej grupy, zgodnie z którym Mazurzy są uważani przez polskich autorów za nie dość uświadomionych i posługujących się wadliwą mową, a przez niemieckich – za nie dość ucywilizowanych, by dorównać niemieckim obywatelom Prus. Analiza wybranych tekstów poprzedzona jest ogólnym zarysem stanu badań na temat gwary mazurskiej oraz opisem sposobu jej funkcjonowania w grupie społecznej.