Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Nowi użytkownicy języka śląskiego. Ideologie językowe i perspektywy
Kontakt: Magdalena Chowaniec
SOCJOLINGWISTYKA,
Tom 39 Nr 1 (2025): Socjolingwistyka
Abstrakt
Celem niniejszego artykułu jest przybliżenie praktyk i przekonań związanych z językiem śląskim towarzyszących przedstawicielom młodego pokolenia, którzy przybyli na Górny Śląsk z innych obszarów Polski. Badanie skupia się na nowych użytkownikach języków mniejszości oraz ideologiach językowych obecnych wśród członków tej grupy. Temat podjętych badań jest istotny ze względu na zmianę w schematach migracyjnych w regionie oraz z powodu spadającej liczby użytkowników języków mniejszości. Zastosowana metodologia skupia się wokół analizy ilościowej i jakościowej. W pierwszym etapie zebrano ankiety online skierowane do osób w wieku 18–35 lat, które osiedliły się na Śląsku w dorosłym życiu. Drugi etap to wywiady z młodymi aktywistami propagującymi język śląski, również pochodzącymi spoza historycznego obszaru Śląska. Wyniki ankiet pokazały, że mimo istniejących negatywnych przekonań na temat języka śląskiego, znaczna liczba respondentów wyraziła chęć pogłębiania swoich kompetencji językowych. Wypowiedzi zarejestrowane podczas wywiadów podkreśliły istotność ogólnej świadomości językowej i budowania relacji z innymi członkami wspólnoty komunikacyjnej języka w procesie stawania się nowymi użytkownikami śląszczyzny. Na podstawie przeprowadzonych badań można wnioskować, że część ankietowanych ma potencjał do rozwinięcia swoich umiejętności językowych. Kluczowym elementem tego procesu jest implementacja odpowiednio zaplanowanych działań rewitalizacyjnych, które wspierają aktywne zaangażowanie w używanie języka śląskiego oraz są otwarte na objęcie swoim zakresem również osoby spoza regionu.
Słowa kluczowe
- Albury, N. (2020). Language attitudes and ideologies on linguistic diversity. W: A.C. Schalley, S.A. Eisenchlas (red.), Handbook of home language maintenance and development: Social and affective factors (s. 357–376). Berlin/Boston: De Gruyter Mouton.
- Baxter, R.N. (2021). Réflexions sur la dichotomie entre néolocuteurs et locuteurs natifs/traditionnels dans le cadre de la revitalisation des langues minoritaires: vers un nouveau discours inclusif. Lengas. Revue de sociolinguistique, 89, bez paginacji.
- Blanchet, P. (2017). Discriminations: combattre la glottophobie. Limoges: Éditions Textuel.
- Blanchet, P. (2021). Glottophobie. Langage et société, 174(3), 155–159.
- Brunstad, E. (2003). Standard language and linguistic purism. Sociolinguistica, 17, 52–70.
- Chromik, B. (2014). Aspekty pojęcia ideologie językowe istotne z perspektywy działań rewitalizacyjnych. Zeszyty Łużyckie, 48, 65–76.
- Chromik, B. (2019). Mikro- i makroideologie językowe. Przykład języka wilamowskiego (rozprawa doktorska).
- Coluzzi, P. (2021). Endangered Languages and Diaspora: Special Theme: the State and Study of Arbëresh as an Endangered Diaspora Language. W: E. Derhemi (red.), Is reversing language shift a hopeless endeavour? How Language Ideologies and Myths are Affecting Minority and Regional Languages in Italy (s. 52–62). Tirana: Mediapart.
- Costa, J. (2010). Des derniers locuteurs aux néo-locuteurs: revitalisation linguistique en Europe. Faits de langues, 35–36(1), 205–223.
- Dołowy-Rybińska, N. (2017). „Nikt za nas tego nie zrobi”. Praktyki językowe i kulturowe młodych aktywistów mniejszości językowych Europy. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK.
- Dołowy-Rybińska, N., Hornsby, M. (2021). Attitudes and ideologies in language revitalisation. W: J. Sallabank, J. Olko (red.), Revitalizing endangered languages: A practical guide (s. 104–126). Cambridge: Cambridge University Press.
- Kroskrity, P.V. (2009). Language renewals as sites of language ideological struggle. The need for “ideological clarification”. W: J. Reyhner, L. Lockard (red.), Indigenous language revitalization. Encouragement, guidance & lessons learned (s. 71–83). Flagstaff: Northern Arizona University.
- Lipińska, E., Seretny, A. (2019). Język odziedziczony a dwujęzyczność – o konieczności badań komparatywnych. Acta Universitatis Lodziensis. Kształcenie Polonistyczne Cudzoziemców, 26, 287–300.
- Michna, E. (2019). Emancypacja śląszczyzny w kontekście „starych” i „nowych” ideologii językowych. Postscriptum Polonistyczne, 23(1), 57–76.
- Miodunka, W. (2016). Biografia językowa jako jedna z metod badania dwujęzyczności. W: R. Dębski, W. Miodunka (red.), Bilingwizm polsko-obcy dziś: od teorii i metodologii badań do studiów przypadków (s. 49–87). Kraków: Księgarnia Akademicka.
- O’Rourke, B., Pujolar, J., Ramallo, F. (2015). New speakers of minority languages: the challenging opportunity – Foreword. International Journal of the Sociology of Language, 231, 1–20.
- Phipps, A. (2019). Decolonising multilingualism: Struggles to decreate, t. 1. Bristol: Multilingual Matters.
- Rzepka, R. (2022). Dyskryminacja Ślązaków. W: J. Olko, M. Bilewicz (red.), Mniejszości i ich języki wobec kryzysu (s. 59–60). Warszawa: Wydawnictwa UW.
- Sallabank, J. (2018). Purism, variation, change and ‘authenticity’: Ideological challenges to language revitalisation. European Review, 26(1), 164–178.
- Spolsky, B. (2004). Language policy. Cambridge: Cambridge University Press.
- Swadźba, U. (2012). Czy na Śląsku są jeszcze gorole? Analiza socjologiczna konfliktu etnicznego. Górnośląskie Studia Socjologiczne. Seria Nowa, 3, 49–63.
- Tambor, J. (2006). Mowa Górnoślązaków oraz ich świadomość językowa i etniczna. Katowice: Wydawnictwo UŚ.
- Woolard, K.A., Schieffelin, B.B. (1994). Language ideology. Annual Review of Anthropology, 23, 55–82.
- Wolff, H.E. (2017). Language ideologies and the politics of language in post-colonial Africa. Stellenbosch Papers in Linguistics Plus, 51(1), 1–22.
- Wolfram, W. (1998). Language ideology and dialect: Understanding the Oakland Ebonics controversy. Journal of English Linguistics, 26(2), 108–121.
- Yang, M. (2018). Discourses on ‘authenticity’: Language ideology, ethnic boundaries, and Tibetan identity on a multi-ethnic campus. Journal of Multilingual and Multicultural Development, 39(10), 925–940.
Referencje
Albury, N. (2020). Language attitudes and ideologies on linguistic diversity. W: A.C. Schalley, S.A. Eisenchlas (red.), Handbook of home language maintenance and development: Social and affective factors (s. 357–376). Berlin/Boston: De Gruyter Mouton.
Baxter, R.N. (2021). Réflexions sur la dichotomie entre néolocuteurs et locuteurs natifs/traditionnels dans le cadre de la revitalisation des langues minoritaires: vers un nouveau discours inclusif. Lengas. Revue de sociolinguistique, 89, bez paginacji.
Blanchet, P. (2017). Discriminations: combattre la glottophobie. Limoges: Éditions Textuel.
Blanchet, P. (2021). Glottophobie. Langage et société, 174(3), 155–159.
Brunstad, E. (2003). Standard language and linguistic purism. Sociolinguistica, 17, 52–70.
Chromik, B. (2014). Aspekty pojęcia ideologie językowe istotne z perspektywy działań rewitalizacyjnych. Zeszyty Łużyckie, 48, 65–76.
Chromik, B. (2019). Mikro- i makroideologie językowe. Przykład języka wilamowskiego (rozprawa doktorska).
Coluzzi, P. (2021). Endangered Languages and Diaspora: Special Theme: the State and Study of Arbëresh as an Endangered Diaspora Language. W: E. Derhemi (red.), Is reversing language shift a hopeless endeavour? How Language Ideologies and Myths are Affecting Minority and Regional Languages in Italy (s. 52–62). Tirana: Mediapart.
Costa, J. (2010). Des derniers locuteurs aux néo-locuteurs: revitalisation linguistique en Europe. Faits de langues, 35–36(1), 205–223.
Dołowy-Rybińska, N. (2017). „Nikt za nas tego nie zrobi”. Praktyki językowe i kulturowe młodych aktywistów mniejszości językowych Europy. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK.
Dołowy-Rybińska, N., Hornsby, M. (2021). Attitudes and ideologies in language revitalisation. W: J. Sallabank, J. Olko (red.), Revitalizing endangered languages: A practical guide (s. 104–126). Cambridge: Cambridge University Press.
Kroskrity, P.V. (2009). Language renewals as sites of language ideological struggle. The need for “ideological clarification”. W: J. Reyhner, L. Lockard (red.), Indigenous language revitalization. Encouragement, guidance & lessons learned (s. 71–83). Flagstaff: Northern Arizona University.
Lipińska, E., Seretny, A. (2019). Język odziedziczony a dwujęzyczność – o konieczności badań komparatywnych. Acta Universitatis Lodziensis. Kształcenie Polonistyczne Cudzoziemców, 26, 287–300.
Michna, E. (2019). Emancypacja śląszczyzny w kontekście „starych” i „nowych” ideologii językowych. Postscriptum Polonistyczne, 23(1), 57–76.
Miodunka, W. (2016). Biografia językowa jako jedna z metod badania dwujęzyczności. W: R. Dębski, W. Miodunka (red.), Bilingwizm polsko-obcy dziś: od teorii i metodologii badań do studiów przypadków (s. 49–87). Kraków: Księgarnia Akademicka.
O’Rourke, B., Pujolar, J., Ramallo, F. (2015). New speakers of minority languages: the challenging opportunity – Foreword. International Journal of the Sociology of Language, 231, 1–20.
Phipps, A. (2019). Decolonising multilingualism: Struggles to decreate, t. 1. Bristol: Multilingual Matters.
Rzepka, R. (2022). Dyskryminacja Ślązaków. W: J. Olko, M. Bilewicz (red.), Mniejszości i ich języki wobec kryzysu (s. 59–60). Warszawa: Wydawnictwa UW.
Sallabank, J. (2018). Purism, variation, change and ‘authenticity’: Ideological challenges to language revitalisation. European Review, 26(1), 164–178.
Spolsky, B. (2004). Language policy. Cambridge: Cambridge University Press.
Swadźba, U. (2012). Czy na Śląsku są jeszcze gorole? Analiza socjologiczna konfliktu etnicznego. Górnośląskie Studia Socjologiczne. Seria Nowa, 3, 49–63.
Tambor, J. (2006). Mowa Górnoślązaków oraz ich świadomość językowa i etniczna. Katowice: Wydawnictwo UŚ.
Woolard, K.A., Schieffelin, B.B. (1994). Language ideology. Annual Review of Anthropology, 23, 55–82.
Wolff, H.E. (2017). Language ideologies and the politics of language in post-colonial Africa. Stellenbosch Papers in Linguistics Plus, 51(1), 1–22.
Wolfram, W. (1998). Language ideology and dialect: Understanding the Oakland Ebonics controversy. Journal of English Linguistics, 26(2), 108–121.
Yang, M. (2018). Discourses on ‘authenticity’: Language ideology, ethnic boundaries, and Tibetan identity on a multi-ethnic campus. Journal of Multilingual and Multicultural Development, 39(10), 925–940.