Ty szczawiu, narcyzie, lebiodo, kwiatuszku, czyli o przenośnych znaczeniach nazw roślin służących do nazywania ludzi

Abstrakt

Przedmiotem analizy w tym artykule jest słownictwo prymarnie roślinne, którego sekundarnie używa się do nazywania ludzi. W tym celu wyekscerpowano 29 jednostek słownikowych nazywających rośliny i ich części, które we współczesnej polszczyźnie służą określaniu człowieka i jego różnych cech. Metaforyzacja dokonała się w nazwach bardzo różnych roślin (drzew, warzyw, owoców, grzybów, chwastów itp.) nie tylko naturalnie rosnących w Polsce, ale także egzotycznych. Zasadniczą część analizy stanowi charakterystyka semantyczna zgromadzonych określeń człowieka, które podzielono tematycznie, a następnie opisano w siedmiu polach w ramach trzech nadrzędnych sfer: Człowiek jako istota fizyczna; Człowiek jako istota psychiczna; Człowiek jako istota społeczna. Aby pokazać funkcjonowanie w polszczyźnie wyselekcjonowanych jednostek, sprawdzono ich notowanie w słownikach współczesnych, a także dawnych. Dzięki tej metodzie udało się, po pierwsze, zaobserwować zmiany znaczeniowe, do których doszło w tych formach na przestrzeni wieków, a po drugie, znaleźć inne nazwy roślinne używane kiedyś w polszczyźnie w stosunku do człowieka. W analizie uwzględniono też frazeologizmy, stereotypy i symbole dotyczące roślin, których nazwy stosuje się, by charakteryzować ludzi. Wzięto także pod uwagę pochodne od nich określenia cech człowieka, a nawet nazwiska, które mogą pochodzić właśnie od znaczeń przenośnych roślinnych apelatywów. Pozwoliło to określić prawdopodobne przyczyny nabywania przez daną nazwę roślinną przenośnych znaczeń osobowych, a także umożliwiło, po pierwsze, zebranie większej liczby tego typu określeń w polszczyźnie, a po drugie, pogłębienie badań nad językowym i kulturowym funkcjonowaniem roślin i ich poszczególnych grup. Udało się też potwierdzić wniosek o antropocentrycznym charakterze tych przesunięć znaczeniowych, gdyż zazwyczaj nazwy roślin służą negatywnej charakterystyce człowieka. Udowadnia to tym samym sądy o ujemnym wartościowaniu w polszczyźnie wielu potocznie wyróżnianych grup tych organizmów żywych (zwłaszcza warzyw, grzybów, chwastów, a częściowo też owoców i drzew, ale szczególnie tych egzotycznych lub ich części). W procesie metaforyzacji szczególnie ważne okazało się zdroworozsądkowe przekonanie o braku ruchu flory, co utożsamiano z głupotą, niewrażliwością czy nieporadnością, ale istotne były również wszelkie specyficzne reakcje roślin metaforycznie odnoszone do cech człowieka, a także miejsce ich występowania, kolor czy kształt. Tylko niektóre rośliny, a co za tym idzie, wtórne użycia ich nazw wobec człowieka, miały nacechowanie pozytywne (rzepa, kwiat) lub żartobliwe (ananas, ziółko).