Numer

Tom 39 Nr 1 (2025): Socjolingwistyka

Creative Commons License

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.

Perswazja poprzez argumentację aberracyjną (ze szczególnym uwzględnieniem komunikacji wizualnej)

https://doi.org/10.17651/SOCJOLING.39.1
Aleksander Kiklewicz
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Polska
https://orcid.org/0000-0002-6140-6368

Kontakt: Aleksander Kiklewicz

akiklewicz@gmail.com

SOCJOLINGWISTYKA, Tom 39 Nr 1 (2025): Socjolingwistyka

Abstrakt

Tematem artykułu jest perswazja definiowana jako typ oddziaływania w komunikacji werbalnej lub niewerbalnej, polegający na nakłonieniu adresata do wykonania czynności, zmiany stanu lub zaakceptowania pewnego twierdzenia. Z jednej strony perswazja stoi w opozycji do czynności informacyjnych (reprezentacyjnych), z drugiej zaś – w obrębie zachowań determinujących – wyróżnia się na tle dyrektywnych aktów mowy tym, że polega na argumentacji, czyli na przekonywaniu adresata co do korzyści, z jakimi ma się wiązać jego akceptacja intencji komunikacyjnej nadawcy. Stymulacyjny charakter perswazji znajduje wyraz w tym, że – w odróżnieniu od prośby, rozkazu, zakazu i innych dyrektywnych aktów mowy – akty perswazyjne z reguły nie zawierają operatora interakcyjnego (illokucyjnego). Autor pokazuje, że perswazja w komunikacji społecznej przeważnie oparta jest na wartościowaniu, które stanowi główny zabieg retoryczny w dyskursach marketingowych, politycznych, dziennikarskich, religijnych i innych. Sprzyjają temu perswazyjne implikacje wartościujących aktów mowy: akty zawierające ocenę pozytywną z reguły figurują jako formy zachęcania, natomiast akty deprecjonujące – jako formy zniechęcania lub odmowy. U podstaw perswazji leży szczególny rodzaj rozumowania – sylogizm abdukcyjny. O ile logicznie poprawna dedukcja (m.in. sylogizm warunkowy) polega na wyprowadzeniu skutków na podstawie reguł i przyczyn, o tyle abdukcja polega na wykorzystaniu symptomów oraz (niekoniecznie istotnych) okoliczności w celu wyjaśnienia i kategoryzacji zjawisk. Autor analizuje przykład dyskursów reklamowych, w których występuje zarówno pierwszy, jak i drugi typ rozumowania. W procesach perswazji wykorzystuje się ponadto określone zasady przetwarzania informacji w umyśle, m.in. prawa psychologii Gestalt. Autor pokazuje, jak mechanizm wartościowania działa w zgodzie z psychologicznym prawem bliskości: w obrębie tej samej frazy montażowej obowiązuje tożsamość modusów, za sprawą czego pozytywne lub negatywne wartościowanie wątku pomocniczego w dyskursie werbalno-wizualnym determinuje podobne wartościowanie wątku głównego.

Słowa kluczowe

Perswazja Argumentacja Dyskurs publiczny Prawo bliskości Wartościowanie Sylogizm abdukcyjny Reklama Persuasion Argumentation Public discourse Psychological law of proximity Evaluation Abductive syllogism Advertising
Referencje
  1. Awdiejew, A. 1999. „Standardy semantyczne w gramatyce komunikacyjnej (teoria i zastosowanie)”. W: A. Awdiejew (red.), Gramatyka komunikacyjna (s. 33–68). Warszawa–Kraków: PWN.
  2. Awdiejew, A. 2004. Gramatyka interakcji werbalnej. Kraków: Wydawnictwo UJ.
  3. Bateson, G., Bateson, M. C. 1988. Angels Fear: An Investigation into the Nature and Meaning of the Sacred. London: Rider.
  4. Bogacz-Kańka, K. 2002. „Perswazja aksjologiczna w tytułach materiałów publikowanych w serwisie internetowym YouTube przez katolickich tradycjonalistów”. Oblicza Komunikacji, 14, 27–44.
  5. Brown, E. 2017. „Plato’s Ethics and Politics in The Republic”. W: E. N. Zalta (red.), The Stanford Encyclopedia of Philosophy. Stanford: Metaphysics Research Lab.
  6. https://plato.stanford.edu/entries/plato-ethics-politics
  7. Burska, K. 2016. „Wartościowanie w katalogach reklamowych biur podróży”. W: L. Kuras, G. Majkowski, A. Fadecka (red.), Idee, wartości, słowa w życiu publicznym i reklamie (s. 163–175). Łódź: Wydawnictwo AHE.
  8. Burska, K. 2021. „Wpływ pandemii COVID-19 na eksponowanie wartości witalnych w reklamach telewizyjnych (marzec–czerwiec 2020)”. Filologia Polska. Roczniki Naukowe Uniwersytetu Zielonogórskiego, 7, 153–170.
  9. Connor, T. A. 1996. „Ethical and Clinical Issues in Involuntary Psychotherapy”. Psychotherapy: Theory, Research, Practice, Training, 33(4), 587–592.
  10. Danielewiczowa, M. 2002. Wiedza i niewiedza. Studium polskich czasowników epistemicznych. Warszawa: Katedra Lingwistyki Formalnej UW.
  11. Dobek-Ostrowska, B. 2006. Komunikowanie polityczne i publiczne. Warszawa: PWN.
  12. Frank, J. D., Frank, J. B. 1991. Persuasion and Healing: A Comparative Study of Psychotherapy. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
  13. Gavenko, S. 2001. „Analysis of the Argumentative Effect of Evaluative Semantics in Natural Language”. W: V. N. Alexandrov i in. (red.), Computational Science: International Conference Proceedings (s. 979–988). Berlin–Heidelberg: Springer.
  14. Gendler, T. S. 2011. Intuition, Imagination, and Philosophical Methodology. Oxford: Oxford University Press.
  15. Habrajska, G. 2005. „Nakłanianie, perswazja, manipulacja językowa”. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica, 7, 91–126.
  16. Hoffmann, M. 1996. „Persuasive Denk- und Sprachstile”. Zeitschrift für Germanistik, 2, 293–307.
  17. Hurkała, E. 2019. „Aksjologizacja języka rekolekcji internetowych – leksyka wartościująca jako narzędzie perswazji”. W: E. Chodźko, M. Śliwa (red.), Motyw miłości w literaturze polskiej i obcej (s. 334–350). Lublin: Tygiel.
  18. Isterewicz, I. 1978. „Psychospołeczne mechanizmy kształtowania postaw”. Prace Pedagogiczne, 63(2), 7–18.
  19. Kajtoch, W. 2021. Wykład wykładu: rzecz o mowie noblowskiej Olgi Tokarczuk. Kraków: Wydawnictwo UJ.
  20. Kamińska-Szmaj, I. 1997. „Wartościowanie w tekstach reklamowych”. Rozprawy Komisji Językowej Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, 23, 113–118.
  21. Karolczuk, A. 1995. „O słownictwie waloryzującym w reklamie radiowej”. W: Z. Kurzowa, W. Śliwiński (red.), Współczesna polszczyzna mówiona w odmianie opracowanej (oficjalnej) (s. 269–274). Kraków: UNIVERSITAS.
  22. Katz, J. K., Byrne, S. 2013. „Construal Level Theory of Mobile Persuasion”. Media Psychology, 16(3), 245–271.
  23. Kieliszczyk, A. 2008. „Czy przedmowa jest reklamą książki? O metodach perswazji stosowanych przez autora”. Acta Philologica, 34, 101–131.
  24. Kiklewicz, A. 2007. „Manipulacja i sugestia w strukturze funkcji pragmatycznej”. W: G. Habrajska (red.), Mechanizmy perswazji i manipulacji. Zagadnienia ogólne (s. 105–114). Łask: Leksem.
  25. Kiklewicz, A. 2020. „Znaczenie jednostki leksykalnej a tekst precedensowy”. Język Polski, 100(2), 20–32.
  26. Kiklewicz, A. 2021. „Klasyfikacja aktów mowy w ujęciu opozycyjno-hierarchicznym”. W: T. Szczerbowski (red.), Język «okrągły jak pomarańcza»… Pamięci Profesor Krystyny Pisarkowej w 90. rocznicę Jej urodzin (s. 191–206). Kraków: Wydawnictwo Naukowe UP.
  27. Kiklewicz, A. 2023. „Perswazja poprzez implikację”. W: A. Barańska-Szmitko, A. Filipczak-Białkowska (red.), Teorie i praktyki komunikacji 2 (s. 423–448). Łódź: Wydawnictwo UŁ.
  28. Kiklewicz, A., Kusse, H. 2022. „Psychologiczne prawo bliskości w perspektywie semiotycznej i lingwistycznej”. Tekst i Dyskurs – Text und Diskurs, 16, 89–113.
  29. Kuczyński, M. 2004. „Transfuzja semantyczna jednostek leksykalnych a rola mediów”. W: P. Chruszczewski (red.), Aspekty współczesnych dyskursów (s. 161–182). Kraków: Tertium.
  30. Laskowska, E. 2008. „Wartościowanie jako środek perswazji”. Język – społeczeństwo – wartości. Prace Komisji Językoznawczej Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego, 18, 219–226.
  31. Laskowska, E. 2009. „Wartościowanie w dyskursie publicznym”. W: G. Habrajska (red.), Rozmowy o komunikacji 3: Problemy komunikacji społecznej (s. 55–71). Łask: Leksem.
  32. Lazar, A. 1999. „Deceiving Oneself or Self-Deceived? On the Formation of Beliefs ‘Under the Influence’”. Mind, 108, 266–290.
  33. Leech, G. 1983. The Principles of Pragmatics. London: Longman.
  34. Lewiński, P. H. 2001. „Granice perswazji”. W: G. Habrajska (red.), Język w komunikacji (t. 1, s. 284–293). Łódź: Wydawnictwo UŁ.
  35. Łotman, J. 1983. Semiotyka filmu. Warszawa: PWN.
  36. Maturana, H. R., Varela, F. J. 1980. Autopoiesis and Cognition: The Realization of the Living. Boston, MA: Reidel Publishing Company.
  37. Michalska, B. 2014. „Lekarz szuka pacjenta. Leksyka wartościująca pozytywnie na internetowych stronach gabinetów stomatologicznych”. Poznańskie Spotkania Językoznawcze, 28, 81–91.
  38. Mirek-Rogowska, A. 2019. „Specyfika i wartość sloganu reklamowego. Studium reklamy kosmetyków na łamach magazynu Glamour”. Studia Socialia Cracoviensia, 11(2), 111–127.
  39. Molek, K. 2001. „Wartościowanie jako językowy środek perswazyjny w tekstach reklamowych”. W: Język w komunikacji (T. 3, s. 38–45). Łódź: Wydawnictwo UŁ.
  40. Nuyts, J. 1997. „Intentionalität und Sprachfunktionen”. W: G. Preyer, M. Ulkan, A. Ulfig (red.), Intention – Bedeutung – Kommunikation. Kognitive und handlungstheoretische Grundlagen der Sprachtheorie (s. 51–71). Opladen: Westdeutscher Verlag.
  41. Orzeł, B. 2014. Appleizacja kultury. Zmiana zachowań komunikacyjnych w kontekście nowych mediów. Katowice: Wydawnictwo Naukowe Śląsk.
  42. Ottmers, C. 2007. Rhetorik. Stuttgart–Weimar: Metzler.
  43. Park, C., Young, S. 1986. „Consumer Response to Television Commercials: The Impact of Involvement and Background Music on Brand Attitude Formation”. Journal of Marketing Research, 23(1), 11–24.
  44. Russell, B. 1912. Problems of Philosophy. Oxford: Oxford University Press.
  45. Rybka, M., Sławek, J. 2006. „Perswazja w tekstach podręczników do nauki religii”. Język – Szkoła – Religia, 1, 171–186.
  46. Schultz, D. P., Schultz, S. E. 2008. Historia współczesnej psychologii. Kraków: Wydawnictwo UJ.
  47. Searle, J. R. 1975. „Indirect Speech Acts”. W: P. Cole, J. Morgan (red.), Syntax and Semantics (T. 3, s. 59–82). New York: Academic Press.
  48. Siewierska-Chmaj, A. 2006. Język polskiej polityki: politologiczno-semantyczna analiza expose premierów Polski w latach 1919–2004. Rzeszów: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Informatyki i Zarządzania.
  49. Skowronek, K. 1993. Reklama. Studium pragmalingwistyczne. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.
  50. Szczepaniak, J. 2007. „Wartościowanie w tekście prasowym na przykładzie niemieckiej gazety »Bild-Zeitung«”. W: A. Oskiera (red.), Antynomie wartości: problematyka aksjologiczna w językoznawstwie (s. 29–38). Łódź: Akademia Humanistyczno-Ekonomiczna.
  51. Szymanek, K. 2008. Sztuka argumentacji. Słownik terminologiczny. Warszawa: PWN.
  52. Śliwiński, P. 2010. „Środki perswazji w czasopismach »Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy« oraz »Przebudźcie się!« jako wynik strategii tłumacza”. Między Oryginałem a Przekładem, 16, 267–279.
  53. Świątczak, B. 2003. „Przekonania jako przyczyny zachowań. Dyskusja z koncepcją Freda Dretskego”. Przegląd Filozoficzny. Nowa Seria, 4(48), 61–77.
  54. Tokarz, M. 2006. Argumentacja, perswazja, manipulacja. Wykłady z teorii komunikacji. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
  55. Wanat, T. 2006. „Rola efektu pierwszeństwa w publikacjach prasowych”. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 1, 205–214.
  56. Wieczorek, U. 1999. Wartościowanie. Perswazja. Język. Kraków: Księgarnia Akademicka.
  57. Wrześniewska-Pietrzak, M. 2007. „Wartościowanie jako oręż perswazji”. W: P. Lissewski (red.), Polityka i perswazja (s. 49–59). Poznań: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM.
  58. Zdunkiewicz-Jedynak, D. 1996. Językowe środki perswazji w kazaniu. Kraków: Wydawnictwo Poligrafia Salezjańska.
  59. Ziembiński, Z. 1987. Logika praktyczna. Warszawa: PWN.
  60. Zimny, R. 1995. „Wartościowanie i magia w języku reklamy”. W: A. Lewicki, R. Tokarski (red.), Kreowanie świata w tekstach (s. 239–254). Lublin: Wydawnictwo UMCS.
  61. Zwoleński, A. 2003. Słowo w relacjach społecznych. Kraków: Petrus.
Read More
Biografie autora nie są dostępne.
Pobierz PDF
PDF
Statystyki
Przeczytano : 23 Pobrano: 14

Downloads

Download data is not yet available.