Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Nazewnictwo wiejskich ulic w ujęciu socjolingwistycznym (na przykładzie gminy Zabierzów)
Kontakt: Urszula Wójcik
SOCJOLINGWISTYKA,
Tom 39 Nr 1 (2025): Socjolingwistyka
Abstrakt
Artykuł analizuje nazewnictwo ulic wiejskich w podkrakowskiej gminie Zabierzów w kontekście socjolingwistycznym. Celem badań jest określenie wpływu uwarunkowań społeczno-kulturowych na procesy nominacyjne oraz ich rolę w kształtowaniu tożsamości lokalnej. Materiał onimiczny obejmuje 213 nazw, identyfikujących 583 ulice oraz dodatkowe obiekty przestrzeni publicznej. Proces nadawania nazw rozpoczął się w latach 90. XX wieku i trwa do dziś. Analiza obejmuje mechanizmy oraz kierunki zmian, zwracając uwagę na zjawiska suburbanizacji i gentryfikacji.
Wyróżniono trzy główne strategie nazewnicze: zachowanie historycznej mikrotoponimii, wykorzystanie nazw pamiątkowych oraz wprowadzenie nazw konwencjonalnych. Nazwy ponowione podkreślają związek z dawną strukturą przestrzenną i tożsamością lokalną, podczas gdy nazwy pamiątkowe pełnią funkcję integracyjną i prestiżową. Nazwy konwencjonalne, inspirowane wzorcami miejskimi, są tworzone głównie przez nowych mieszkańców, odzwierciedlając procesy adaptacyjne i zmiany w strukturze społecznej.
Wnioski pokazują wielowymiarowe funkcje nazewnictwa, które kształtują relacje między autochtonami a przybyszami oraz wpływają na odbiór przestrzeni wiejskiej.
Słowa kluczowe
- Borek, H. (1988). Nazwy relacyjne w toponimii. W: K. Zierhoff (red.), V Ogólnopolska Konferencja Onomastyczna (s. 43–51). Poznań: Wydawnictwo UAM.
- Brańka, P. (2014). Metodyczne aspekty identyfikacji procesów semiurbanizacji na obszarach wiejskich. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, 12(936), 5–16.
- Cieślikowa, A. (1994). O motywacji w onomastyce. Polonica, 16, 193–199.
- Gajda, S. (2001). System odmian i jego dynamika rozwojowa. W: S. Gajda (red.), Najnowsze dzieje języków słowiańskich. Język polski (s. 207–219). Opole: Uniwersytet Opolski.
- Handke, K. (1998). Nazewnictwo miejskie. W: E. Rzetelska-Feleszko (red.), Polskie nazwy własne. Encyklopedia (s. 283–307). Warszawa–Kraków: Towarzystwo Naukowe Warszawskie; Instytut Języka Polskiego PAN.
- Hapanowicz, P., Piwowarski, S. (red.). (2009). Monografia gminy Zabierzów. Zabierzów: Urząd Gminy Zabierzów.
- Kaleta, Z. (1998). Teoria nazw własnych. W: E. Rzetelska-Feleszko (red.), Polskie nazwy własne. Encyklopedia (s. 15–35). Warszawa–Kraków: Towarzystwo Naukowe Warszawskie; Instytut Języka Polskiego PAN.
- Kiryk, F. (red.). (1983). Rudawa. Z dziejów wsi podkrakowskiej. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej.
- Mrózek, R. (1998). Nazwy terenowe. W: E. Rzetelska-Feleszko (red.), Polskie nazwy własne. Encyklopedia (s. 231–257). Warszawa–Kraków: Towarzystwo Naukowe Warszawskie; Instytut Języka Polskiego PAN.
- Musiał-Malagó, M. (2014). Procesy suburbanizacji obszarów podmiejskich Krakowa. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, 12(936), 63–77.
- Myszka, A. (2018). Pamiątkowe nazwy ulic – rozważania terminologiczne. Onomastica, 62, 113–128.
- Oronowicz-Kida, E. (2014). Oficjalne nazwy wiejskich ulic w województwie podkarpackim. Studium językowo-kulturowe. Rzeszów: Wydawnictwo UR.
- Purchla, J. (2013). Dziedzictwo kulturowe. W: J. Hausner, A. Karwińska, J. Purchla (red.), Kultura a rozwój (s. 39–56). Warszawa: Narodowe Centrum Kultury.
- Rutkowski, M. (2024). Polska toponimia miejska jako banalny kanon kultury. Onomastica, 68, 29–41.
- Rzetelska-Feleszko, E. (2006). W świecie nazw własnych. Warszawa: Towarzystwo Naukowe Warszawskie.
- Sadura, P., Murawska, K., Włodarczyk, Z. (2017). Wieś w Polsce 2017: diagnoza i prognoza. Warszawa: Fundacja Wspomagania Wsi.
- Siwiec, A. (2020). Wezwania lubelskich świątyń jako elementy krajobrazu sakralnego miasta. Studia Linguistica, 15, 227–246.
- Skowronek, K. (2013). Inspiracje socjologiczne w polskiej onomastyce. Socjolingwistyka, 27, 31–41.
- Treder, J. (1979). Nazwy ponowione wśród nazw przeniesionych. Onomastica, 24, 19–43.
- Wójcik, U. (2012). Nazewnictwo wiejskich ulic – własna tradycja czy powielanie nazewnictwa miejskiego. W: I. Łuc, M. Pogłódek (red.), W komunikacyjnej przestrzeni nazw własnych i pospolitych (s. 389–394). Katowice: Wydawnictwo UŚ.
- Wójcik, M. (2013). Przemiany społeczno-przestrzenne osiedli wiejskich w Polsce. Łódź: Wydawnictwo UŁ.
- Wójcik, U. (2014). O motywacji i kreacji nazewniczej w toponimii polskiej. Onomastica, 58, 141–150.
- Wójcik, U. (2017). O nazwach odchodzących w przeszłość (na podstawie mikrotoponimii podkrakowskiej gminy Zabierzów). W: M. Pachowicz, K. Choińska (red.), Świat słów: jedność w różności (s. 41–51). Tarnów: Wydawnictwa PWSZ.
- Zabrocki, L. (1972). Z teorii socjolingwistyki. Biuletyn PTJ, 30, 17–25.
- Zwęglińska-Gałecka, D. (2019). Gentryfikacja wsi i jej zasięg. Wieś i Rolnictwo, 2(183), 57–88.
- Zwęglińska-Gałecka, D. (2020). Gentryfikacja wsi: próba określenia przestrzennego zasięgu zjawiska. Studia Regionalne i Lokalne, 3(81), 115–145.
- Zwęglińska-Gałecka, D. (2024). Gentryfikacja wsi w Polsce: znaczenie i skutki procesu. Warszawa: Scholar.
- Źródła/Sources:
- Protokół z zebrania wiejskiego w Burowie z 2016 r.
- https://bip.malopolska.pl/ugzabierzow,e,pobierz,get.html?id=1541408
- Protokół z zebrania wiejskiego w Burowie z 2023 r.
- https://bip.malopolska.pl/e,pobierz,get.html?id=3273351
- Ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1465).
- Ustawa z 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 320).
- Ustawa z 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki (Dz.U. 2016, poz. 744).
Referencje
Borek, H. (1988). Nazwy relacyjne w toponimii. W: K. Zierhoff (red.), V Ogólnopolska Konferencja Onomastyczna (s. 43–51). Poznań: Wydawnictwo UAM.
Brańka, P. (2014). Metodyczne aspekty identyfikacji procesów semiurbanizacji na obszarach wiejskich. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, 12(936), 5–16.
Cieślikowa, A. (1994). O motywacji w onomastyce. Polonica, 16, 193–199.
Gajda, S. (2001). System odmian i jego dynamika rozwojowa. W: S. Gajda (red.), Najnowsze dzieje języków słowiańskich. Język polski (s. 207–219). Opole: Uniwersytet Opolski.
Handke, K. (1998). Nazewnictwo miejskie. W: E. Rzetelska-Feleszko (red.), Polskie nazwy własne. Encyklopedia (s. 283–307). Warszawa–Kraków: Towarzystwo Naukowe Warszawskie; Instytut Języka Polskiego PAN.
Hapanowicz, P., Piwowarski, S. (red.). (2009). Monografia gminy Zabierzów. Zabierzów: Urząd Gminy Zabierzów.
Kaleta, Z. (1998). Teoria nazw własnych. W: E. Rzetelska-Feleszko (red.), Polskie nazwy własne. Encyklopedia (s. 15–35). Warszawa–Kraków: Towarzystwo Naukowe Warszawskie; Instytut Języka Polskiego PAN.
Kiryk, F. (red.). (1983). Rudawa. Z dziejów wsi podkrakowskiej. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej.
Mrózek, R. (1998). Nazwy terenowe. W: E. Rzetelska-Feleszko (red.), Polskie nazwy własne. Encyklopedia (s. 231–257). Warszawa–Kraków: Towarzystwo Naukowe Warszawskie; Instytut Języka Polskiego PAN.
Musiał-Malagó, M. (2014). Procesy suburbanizacji obszarów podmiejskich Krakowa. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Krakowie, 12(936), 63–77.
Myszka, A. (2018). Pamiątkowe nazwy ulic – rozważania terminologiczne. Onomastica, 62, 113–128.
Oronowicz-Kida, E. (2014). Oficjalne nazwy wiejskich ulic w województwie podkarpackim. Studium językowo-kulturowe. Rzeszów: Wydawnictwo UR.
Purchla, J. (2013). Dziedzictwo kulturowe. W: J. Hausner, A. Karwińska, J. Purchla (red.), Kultura a rozwój (s. 39–56). Warszawa: Narodowe Centrum Kultury.
Rutkowski, M. (2024). Polska toponimia miejska jako banalny kanon kultury. Onomastica, 68, 29–41.
Rzetelska-Feleszko, E. (2006). W świecie nazw własnych. Warszawa: Towarzystwo Naukowe Warszawskie.
Sadura, P., Murawska, K., Włodarczyk, Z. (2017). Wieś w Polsce 2017: diagnoza i prognoza. Warszawa: Fundacja Wspomagania Wsi.
Siwiec, A. (2020). Wezwania lubelskich świątyń jako elementy krajobrazu sakralnego miasta. Studia Linguistica, 15, 227–246.
Skowronek, K. (2013). Inspiracje socjologiczne w polskiej onomastyce. Socjolingwistyka, 27, 31–41.
Treder, J. (1979). Nazwy ponowione wśród nazw przeniesionych. Onomastica, 24, 19–43.
Wójcik, U. (2012). Nazewnictwo wiejskich ulic – własna tradycja czy powielanie nazewnictwa miejskiego. W: I. Łuc, M. Pogłódek (red.), W komunikacyjnej przestrzeni nazw własnych i pospolitych (s. 389–394). Katowice: Wydawnictwo UŚ.
Wójcik, M. (2013). Przemiany społeczno-przestrzenne osiedli wiejskich w Polsce. Łódź: Wydawnictwo UŁ.
Wójcik, U. (2014). O motywacji i kreacji nazewniczej w toponimii polskiej. Onomastica, 58, 141–150.
Wójcik, U. (2017). O nazwach odchodzących w przeszłość (na podstawie mikrotoponimii podkrakowskiej gminy Zabierzów). W: M. Pachowicz, K. Choińska (red.), Świat słów: jedność w różności (s. 41–51). Tarnów: Wydawnictwa PWSZ.
Zabrocki, L. (1972). Z teorii socjolingwistyki. Biuletyn PTJ, 30, 17–25.
Zwęglińska-Gałecka, D. (2019). Gentryfikacja wsi i jej zasięg. Wieś i Rolnictwo, 2(183), 57–88.
Zwęglińska-Gałecka, D. (2020). Gentryfikacja wsi: próba określenia przestrzennego zasięgu zjawiska. Studia Regionalne i Lokalne, 3(81), 115–145.
Zwęglińska-Gałecka, D. (2024). Gentryfikacja wsi w Polsce: znaczenie i skutki procesu. Warszawa: Scholar.
Źródła/Sources:
Protokół z zebrania wiejskiego w Burowie z 2016 r.
https://bip.malopolska.pl/ugzabierzow,e,pobierz,get.html?id=1541408
Protokół z zebrania wiejskiego w Burowie z 2023 r.
https://bip.malopolska.pl/e,pobierz,get.html?id=3273351
Ustawa z 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 1465).
Ustawa z 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 320).
Ustawa z 1 kwietnia 2016 r. o zakazie propagowania komunizmu lub innego ustroju totalitarnego przez nazwy jednostek organizacyjnych, jednostek pomocniczych gminy, budowli, obiektów i urządzeń użyteczności publicznej oraz pomniki (Dz.U. 2016, poz. 744).